Scientology en andere sektes. Vanuit een oogpunt van marketing lijkt me dat niet een heel slechte titel. Zeker nu Scientology recentelijk weer in de publiciteit is gekomen nu Amazone.com UK een boek, The complex, van een ex-lid niet uitlevert uit angst voor de Britse wetgeving met betrekking tot smaad en diefstal. Zo’n aankondiging trekt dan ongepland extra aandacht.
Wie bij Wikipedia het lemma sektes raadpleegt vindt de waarschuwing: de neutraliteit van dit artikel wordt betwist. Zie de bijbehorende overlegpagina voor meer informatie. Het omschrijven van sektes zonder emotie en vooringenomenheid wordt blijkbaar met argwaan bekeken. En ook het houden van een lezing over sektes is een verdachte activiteit. Niet alleen sektetegenstanders, ook zegslieden van sektes reageren vaak kritisch of boos. Mails en telefoontjes aan mijn adres naar aanleiding van deze lezing waren in dit opzicht duidelijk. Overigens, er waren ook die me wilden helpen door hun ervaringen en kennis met me te delen. Verder zou het me dan ook niet verbazen dat hier ook vertegenwoordigers van bepaalde godsdienstige groeperingen, sekteleden en ex-sekteleden al dan niet openlijk aanwezig zijn om de reputatie van een groepering te verdedigen, of om juist voor de gevaren ervan te waarschuwen. Laten we het toch maar proberen.
Over sektes leven allerlei wilde ideeën en misverstanden. Heel veel mensen denken dat sekteleden niet (meer) in staat om zelf te denken en om zelf te beslissen. Er wordt voor je gedacht. Als ze dan ook nog eens hun bezit weggeven, of hun verwanten en oude vrienden en kennissen niet meer willen zien, dan is het helemaal duidelijk. Iemand die ‘goed bij zijn verstand is’, doet dat niet uit eigen vrije wil. Ook wordt vaak gedacht dat veel eigenlijk wel uit de sekte wel weg willen, maar dat niet kunnen omdat men hen niet laat gaan.
Ook in de media valt vaak een soortgelijke benadering waar te nemen, wanneer het over sektes gaat. Ik wil jullie een paar recente niet onthouden. De Volkskrant (13/09-08) meldt in chocoladeletters: Inval van politie bij religieuze leefgroep Brabant.
• Orde der Transformanten verdacht van betrokkenheid bij schietpartij
• Zakenman zou door ‘sekte’ al eerder zijn bedreigd
• Orde ontkent.
Hier wordt een religieuze leefgemeenschap, die totdat dit bericht opdook de in-druk maakte ‘open’ te zijn, in verband gebracht met moord en doodslag. (Tot op heden, dat is dus bijna 3 maanden later is er geen verband vastgesteld tussen de ‘sekte’ en de schietpartij.)
Dan in Trouw (24/10-08) en (29/10-08) binnen een week twee kleine berichten: Martelende sekteleden Tsjechië veroordeeld. In het ene wordt bericht dat in Tsjechië een aantal leden van een sekte, waaronder de moeder, voor het ernstig mishandelen van twee jongetjes van 8 en 10 zijn veroordeeld tot zware gevangenisstraffen. En het tweede kreeg als kop mee: Russische politie doet inval bij sekssekte. Hierin wordt onder meer gemeld dat de leider ‘minderjarigen tot orgies zou hebben gedwongen en pornofilms met gehypnoti-seerde acteurs wereldwijd zou hebben verkocht.’ De sekte zou tienduizenden volgelingen kennen.
Fysiek geweld, seks en porno, wat in het rijtje ontbreekt is hersenspoeling. Hoewel, hypnose kwam wel voor. Hersenspoeling en sektes worden ook vaak in een adem genoemd. Hersenspoeling wordt ook niet zelden door ex-sekteleden en vooral therapeuten benadrukt, die van het ‘depro-grammeren’ van ex-sekteleden hun bestaan hebben gemaakt. Overigens, er is vooral in de VS onderzoek gedaan naar hersenspoeling maar tot nog toe is dit niet bewezen. Zou dit tot de journalisten zijn doorgedrongen en schrijven die daarom over hypnose? Ik betwijfel het. In ieder geval hoeven we het wat mij betreft daar niet verder over te hebben.
Bedenkingen tegen sektarische groeperingen komen niet alleen van de kant van de ex-leden, van familieleden of van het gewone publiek. Ook de staat bemoeit zich met sommige sektes. Sektes bedreigen de status quo enof de staatsveiligheid en moeten dus worden verboden vinden veel overheidsdiena-ren. Daarom is een dit recent berichtje wel opmerkelijk:
Minister van Binnenlandse zaken Staat Brandenburg: Scientology-kerk wordt niet verboden in Duitsland. (RKnieuws.net 16/11-08) - De Scientology-kerk, die in Duitsland beschouwd wordt als een verdachte sekte, wordt echter niet verboden. "We zijn tot het besluit gekomen dat een verbod niet aangewezen is", verklaarde Schönbohm, minister van Binnenlandse Zaken van de deelstaat Brandenburg en die voorzitter van de commissie van ministers van Binnenlandse Zaken was die een onderzoek hadden gelast naar het gevaar van Scientology voor de Duitse democratie. "We kennen een systeem van democratische vrijheden waarin de vrijheid van opinie een belangrijk punt vormt", stelt de minister. "Wie ernstig meent dat we bedreigd worden door 5.000 Scientology-aanhangers, is volgens mij een angsthaas".
Tot zover de introductie, we kunnen nu echt aan de slag gaan. Wat kunt u verder nog van mij verwachten? Dat is allereerst in het kort hoe sektes in de loop der tijden zijn omschreven. Dat doe ik ook omdat veel van wat over sektes in het eerste kwart van de vorige eeuw is bedacht nu nog steeds gemeengoed is. Nieuwe wetenschappelijke inzichten en opvattingen breken blijkbaar maar langzaam door bij een groter publiek. Dan wil ik sektes omschrijven op een zodanige manier dat ze analytisch gezien het best kunnen worden onderscheiden van andere (godsdienstige) groeperingen. Hierna wil ik iets zeggen over het rekruteringsproces, dus waarom mensen lid worden van een sekte, en tenslotte ga ik in op de al dan niet vermeende ‘gevaarlijke’ kant van sekten, en waarin dat gevaar dan wel niet zou schuilen.
De sekte gedefinieerd
Max Weber (1864-1920), een van de grondleggers van de sociologie, construeerde even na 1900 een ideaaltype van een sekte dat hij tegenover het ideaaltype kerk plaatste. Ideaaltypen zijn heuristische hulpmiddelen waarin de onderzoeker de essentiële kenmerken van het verschijnsel vaststelt. Essentieel voor een kerk is dat de leden daarin worden geboren, net zoals je in een gezin wordt geboren. Van een kerk blijf je altijd lid, wat je verder ook doet of gelooft. Tot een sekte daarentegen, treed je vrijwillig toe. Sekteleden houden zich ook aan striktere gedrags- en leefregels. De kerk is als een begrijpende moeder en de sekte is als een strenge vader.
Een vriend van Weber, de theoloog Troeltsch, onderscheidde ook de kerk van de sekte (en mystiek). Net als Weber vond hij dat kerken er voor iedereen zijn en blijven. Kerken benadrukken genade en de waarde van de sacramenten. Wel maken kerken deel uit van de status quo en wensen ze ook wereldlijke macht. Om macht te krijgen en te houden is het sluiten van com-promissen niet alleen nodig maar ook geoorloofd. Sektes leggen aan een per definitie kleine elite leefregels op, en hechten aan de zuiverheid van de leer en gedragsregels. Sektes zijn niet uit op wereldlijke macht. Bekering tot de juiste gedragsregels en betrokkenheid op de eigen groep kenmerken de sekteleden. Sektes zijn niet aangepast aan de ‘wereld’.
We gaan van Duitsland van voor de eerste wereldoorlog naar de VS in de jaren dertig. Helmuth Richard Niebuhr, broer van de bekendere theoloog Reinhold Niebuhr, stelde dat het bij kerken en sekten niet om dichotome begrippen gaat. Bij een dichotomie gaat het om een scheiding. Het verschijnsel doet zich wel of niet voor. Het is of zwart of wit. Niebuhr zag ze als de polen van een continuüm, dus als een verschijnsel dat geen abrupte scheidingen kent maar dat gradueel overgaat van de ene pool naar de ander. De dimensie van het continuüm werd gevormd door de mate waarin de verschillende godsdienstige groeperingen qua leer en leven verschillen van niet –religieuze groeperingen. Dimensies zijn aspecten van sociaal-cultureel verschijnselen en maken dat ze gemakkelijker kunnen worden vergeleken. Bij Weber en Troeltsch ging het om ideaaltypen. Die zijn voor de meeste mensen eenvoudiger te begrijpen. Maar vergelijken is moeilijker, omdat de werkelijkheid weerbarstige is dan ideaaltypen. Terwijl bij dimensies de scores makkelijker kunnen worden vergeleken.- Zaken als tot welke klasse of welk ras de leden behoorden, uit welke regio ze afkomstig waren, of ze immigrant of autochtoon waren, enz., enz. de meerderheid van de leden behoorden, maakten dat kerken ook onderling verschilden, en dus een minder dan wel meer sektarisch of kerkelijk karakter bezaten.
Sektes kennen in de loop der tijden een ‘natuurlijke’ ontwikkeling die van sekte naar kerk gaat. Naarmate de meer sektarische groeperingen ouder worden, veranderen ze van karakter en gaan ze meer op hun omgeving lijken. Ze worden ze dus meer ‘kerk’. De verklaring hiervoor is volgens Niebuhr dat leden van klassen met een lage SES in hoge mate behoefte hebben aan verlossing. Ze ‘huren’ mensen met een hoge SES in om de kerk te besturen, want ze kunnen dat zelf niet, en die elite neemt vervolgens het bestuur over. En mensen met een hoge SES of elites maken in de regel deel uit van de status quo. Sekten worden daarom wel kerken, maar kerken worden geen sektes. Het heeft tot ver in de jaren vijftig en zestig geduurd voordat een nieuwe stap werd gezet. Een Amerikaanse socioloog, Benton Johnson, zag dat ook kerken strenger in de leer konden worden. Onder invloed van allerlei seculiere processen in kerken ontstonden soms tegenbewegingen waardoor kerken een meer sektarisch karakter konden krijgen. Winst bij Niebuhr is geen dichotomie maar continuüm met als dimensie spanning met de omgeving.
Dan breekt nog een periode aan waarin het classificeren van godsdienstige groeperingen centraal staat. Allerlei meer en minder uitgebreide classificaties van godsdienstige groepen worden onderscheiden: cult, sekte, gevestigde sekte, klassekerk/ denominatie, ecclesia en universele kerk. Dan zijn er nog sektes die de ‘wereld’ accepteren, vermijden dan wel afwijzen. Classificatie geeft weliswaar enige ordening en attendeert op een bepaald aspect, maar geeft niet veel meer informatie over de groep dan het etiketje dat er op is geplakt.
Deze ‘oude’ wetenschap vinden we terug in de gangbare of common knowledge. In een veel gebruikte encyclopedie heet het over sektes:
In de praktijk is een sekte vaak een afscheiding binnen een grote(re) religieuze stroming of van een van haar hoofdinstituten. Belangrijke redenen kunnen zijn: een zich ontheemd voelen in de grote gemeenschappen, of een zich miskend voelen, of vanuit onvrede over een al dan niet terecht gevoelde verwaarlozing en/of veronachtzaming van een van de geloofspunten. Een sekte concentreert zich over het algemeen op een bepaald kernpunt van het geloof in tegenstelling met de grote(re) geloofseenheden die zich richten op de totale inhoud van hun geloofsopvatting. De sekte kent over het algemeen een strak organisa-tiepatroon en stelt meestal hoge zedelijke eisen aan haar volgelingen. Omdat het begrip de negatieve klank van ‘scheurmakerij’ heeft gekregen, wordt tegenwoordig vaak de aanduiding *nieuwe religieuze beweging gebruikt.
Een voorbeeld hiervan kwam ik onlangs tegen op Rorate (23/09-08), een website met nieuws op kerkelijk terrein: Mgr. Wiertz: ’Neocatechumenaat is geen sekte’. In zijn column op de website van het bisdom Roermond reageert mgr. Frans Wiertz, bisschop van Roermond, op een mediabericht waarin het neocatechumenaat sektarisch gedrag verweten wordt. Je moet niet te snel het woord ’sekte’ in de mond nemen, aldus de bisschop. Mgr. Wiertz verwijst naar Van Dale die stelt dat met sekte ’een groepering die zich afsplitst van een kerkgemeenschap op grond van afwijkende opvattingen’. ‘ En dat is nu wat het Neocatechumenaat niet doet. Ze blijven in de rk kerk. Tot zover het verleden.
Sekte NU
Sektes kunnen, zo denk ik, het best worden gedefinieerd als godsdienstige groeperingen, i.e. groeperingen met buiten- of bovennatuurlijke opvattingen –dus niet empirisch toetsbaar- die door de leden voor waar worden gehouden. Opvattingen en gedrag wijken af van wat in de hen omringende ‘wereld’ als ‘normaal wordt ervaren. Godsdienstige groeperingen kunnen op een continuüm worden geplaatst met de dimensie de mate van wereldgelijkvormigheid of spanning met de omgeving. Hoe geringer de wereldgelijkvormigheid des te ‘sektarischer’ het karakter van de groepering en hoe meer het aan de pool van hoge spanning met de omgeving moet worden geplaatst. En dus, des te hoger de mate van wereldgelijkvormigheid des te lager de spanning met de omgeving, des minder sektarisch het karakter van de godsdienstige groepering (en des te dichter de groepering bij de pool met lage spanning kan worden geplaatst). Wanneer sekte op deze manier wordt gebruikt is het niet een normatief begrip. Het attendeert op een godsdienstige groepering waarvan de leden zich in woord en gebaar in hogere mate van de omgeving onderscheiden dan die van andere godsdienstige groeperingen.
Dit betekent dat bijvoorbeeld de bevindelijke protestanten, die we binnen de ‘refogordel’ vinden, door hun opvattingen omtrent kleding, verzekeringen, inenten, en zondagsheiliging, enz. in een grotere mate van spanning leven dan de overgrote meerderheid van de (religieuze) Nederlanders vormen, dus lager op de dimensie wereldgelijkvormigheid scoren, dus sektarischer zijn. Zouden zij de overgrote meerderheid vormen dan zouden de overige ‘kerken, protestant en rk of anders, als meer sektarisch moeten worden gekenmerkt. Het betekent ook dat het neocatechumenaat waar we het zo even over hadden zeker sektarische trekken vertoont, want ze onderscheiden zich in woord en gebaar wel degelijk van de overgrote meerderheid van de rk leden.
Het zijn zowel de opvattingen als het gedrag die de mate van wereldgelijkvormigheid bepalen. Wanneer we bedenken dat ‘mensen alles geloven wat ze willen geloven’ en dat mensen, en dus ook de gelovigen, handelen op grond van datgene wat ze voor waar aannemen, is het scala aan ‘afwijkingen’ van wat algemeen als ‘normaal’ wordt gevonden heel groot.
Er zijn godsdienstige groepen die op korte termijn het einde der tijden verwachten en in afwachting hiervan hun werk enz. opgeven en bij elkaar gaan zitten. Anderen verwachten door een ruimteschip te worden opgehaald om naar een andere planeet te worden vervoerd en plegen daartoe eerst zelfmoord. Bij sommige moeten de vrouwen zich prostitueren om geld en ‘zieltjes’ voor de sekte te winnen (flirty fishing (FFing). Bij andere mag je geen contact met de verwanten en oude vrienden meer onderhouden. Er zijn godsdienstige groeperingen die tegen verzekeren, bloedtransfusie, inenten of überhaupt alle medische zorg zijn. Het weigeren van bepaald eten en drinken, of andersom het juist wel moeten eten van bepaald voedsel komen ook voor. Ook aller-leiuiterlijke kenmerken als kleding, haardracht, geen snorren en wel baarden, zorgen voor onderscheid.
Deels in de ongeïnteresseerdheid en de gebrekkige informatie over een godsdienstige groepering en in het zichtbare afwijkende gedrag en de uitgedragen afwijkende opvattingen, of de geheimzinnigheid daaromtrent liggen belangrijke bronnen van de negatieve houding ten opzichte van sektes. Onbekendheid maakt onbemind, en afwijken van de normale gang van zaken wordt al snel ervaren als bedreigend voor de status quo.
Rekrutering
Wie wordt nu lid van een sekte, dus van een godsdienstige groepering met opvattingen en gedragingen die in hoge mate niet wereldgelijkvormig is? Nieuwe leden worden soms aangetrokken door de aantrekkelijkheid van de opvattingen en de rituelen en sluiten zich vervolgens aan bij de groepering. Veel pubers en adolescenten verzetten zich tegen de opvattingen van hun ouders en alles waar die voor staan, en omarmen alternatieve ideeen.
Maar meestal gaat het anders. Het achterliggende mechanisme is heel simpel. Mensen moeten eten en drinken, en hebben behoefte aan onderdak, goede gezondheid en seks, en willen niet (fysiek) worden misbruikt. Ze hebben dus behoefte aan fysiek welzijn. Hiernaast willen ze sociale waardering: status, liefde en genegenheid, en gedragsbevestiging. Status is per definitie een schaars goed, en er zijn dus altijd meer mensen die (meer) status willen, dan er mogelijkheden zijn. Mensen willen ook liefde geven en krijgen: ze zoeken positief affect. Ook willen ze het goed doen in de ogen van anderen die er toe doen: ze zoeken gedragsbevestiging. Nadrukkelijk merk ik hierbij op dat de relevante andere(n) niet alleen personen kunnen zijn, maar dat dit ook hun alter ego (geweten), of ‘god’ kan zijn.
Het zijn dus mensen zoals als u en ik die zich (kunnen) aansluiten bij een sekte. Potentiële leden of rekruten gaan in eerste instantie bepaalde mensen in hun persoonlijke netwerk ‘aardig vinden’. Wanneer die ‘aardige mensen’ gaande weg tot een van de ‘relevante anderen’ wordt, en die relevante andere blijkt bij zo’n groepering te horen. Pas dan worden ze soms lid van de groep waartoe die relevante anderen behoren. En daarna volgt vaak ook het accepteren van de opvattingen en praktijken. -- Dit heeft als consequentie dat het dan ook niet zo doelmatig is om bij de deuren langs te gaan om het geloof te verkopen. Tenzij het de bedoeling is om kontakten te leggen met mensen die daar behoefte aan lijken te hebben uit een tekort aan fysiek welzijn en sociale waardering.
Wat maakt dan dat de een het wel doet en de ander niet? Dat komt doordat sommige mensen op die manier de mate van fysiek welzijn en sociale waardering kunnen krijgen die ze willen hebben, tegen de ‘kosten’ die ze willen maken. Met andere woorden, het lidmaatschap van een sekte is dus vaak het onbedoelde gevolg van het streven van mensen naar fysiek welzijn en sociale waardering.
Gevaarlijk?
Het grote publiek en ook sommige ‘experts’ zijn van mening dat sektes gevaarlijk zijn. Het gevaar zou dan schuilen in de mate van commitment. Door deel te nemen aan de rituelen worden leden volwaardig lid en worden hun ook de normen en waarden van de groepering bijgebracht, gewenst dan wel ongewenst. Soms mogen deze zaken, rituelen en opvattingen, niet naar buiten worden gebracht. Sommige sektes zijn net als sommige andere intermediaire groeperingen totale instituties, of nog weer anders, gulzige (voracious) instituties. Deze instituties kennen een duidelijke hiërarchie of au-toriteit. Ze proberen het gehele leven van de leden te beheersen door middel van regels die het hele dagelijkse leven reglementeren, en/of door meer of minder mate van ondergeschiktheid aan de persoonlijke wil van de lei-ding/leider.
(Aankomende) leden moeten de contacten met familie en vrienden en bekenden verbreken. De rationale hierachter is dat zo totale toewijding tot de leider/leiding tot stand kan komen. Leden van deze groepen kennen ook geen gelegenheid tot eigen persoonlijke ontwikkeling, ze ontwikkelen zich tot een goed sektelid. Ze raken gecommitteerd aan de sekte en vervullen ‘vrijwillig en graag’ de taken die de sekte hen oplegt en voldoen ook graag aan de impliciete verplichtingen die de sekte oplegt. Mocht je er uit stappen, dan benje letterlijk en figuurlijk je ‘hele hebben en houden kwijt.
Ter illustratie delen uit een interview met een ex- jehova’s getuige:
„Het is een intensieve gemeenschap. Het hele leven speelde zich af in een klein kringetje. Er is zo’n sociale druk, ook vaak niet uitgesproken, dat je dat wel deed.”
De onkunde onder de Jehova’s getuigen is bijzonder groot,(…) „Ik dacht dat ze veel wisten, maar feitelijk is het heel weinig. Dat weinige wordt echter zo vaak herhaald en erin gedramd, dat je denkt dat je veel weet en dat je altijd gelijk hebt. Je bent echt gehersenspoeld.”
De Jehova’s getuigen zijn rigoureus in het toepassen van de ban. „Als je hun leer aantast, dan ga je er onherroepelijk uit. De gevolgen van de ban zijn dramatisch, zegt de geïnterviewde. „Ik ben er nu dertien jaar uit, maar er zijn nog steeds mensen die mij niet groeten op straat. Familieleden zien elkaar niet, behalve op een begrafenis. Er is maar één weg terug: je kritiek terugnemen en volledig instemmen met de regels van het genootschap. Veel getuigen blijven dan ook, want ze zijn bang om hun familie en hun sociale contacten te verlie-zen.
Het verwachtingspatroon is dat je drie avonden per week voor het genootschap bezig bent. Op zondag de dienst, bestaande uit een lezing en „het op een infantiele manier bespreken van een artikel uit het tijdschrift De Wachttoren.” Dinsdag weer veel over het Wachttorengenootschap, en oefenen in het verkondigen van de boodschap. En op donderdag opnieuw een boekstudie. „Men heeft het wel over Bijbelstudies, maar ik heb pas later geleerd wat Bijbelstudie is, namelijk Schrift met Schrift vergelijken. Als je vroeg naar Bij-belstudies, gaf men je altijd boekjes.”
Getuigen worden geacht naast de wekelijkse bijeenkomsten ook langs de deuren te gaan.
Tot zover mijn verhaal. Ik heb het gehad over hoe sektes kunnen worden omschreven en afgeperkt van andere groepen. Vervolgens over de mechanismen waardoor men lid kan worden van een sekte en waardoor men er in blijft. Ik denk dat het de hoogste tijd voor vragen en discussie is.
Auteur
Durk Hak, docent sociologie Hogeschool voor Pedagogisch en Sociaal-Agogisch Onderwijs Groningen
