Protestanten weten niet altijd raad met de term spiritualiteit. Zij kennen het begrip van huis uit niet.
Ze gebruikten vroeger uitdrukkingen als ’geestelijk leven’ of ‘geloofsbeleving’. Ze vinden bovendien vaak dat met het begrip spiritualiteit ook allerlei zweverigheid verbonden is. Protestanten zien zichzelf graag als nuchtere, praktisch ingestelde mensen, met een vrij rationele manier van geloven. Ze gaan bijvoorbeeld naar de kerk om ´iets van de preek op te steken´.
Toch speelt geloofsbeleving een steeds grotere rol, ook bij de meer orthodoxe protestanten. Vrij veel protestanten hebben hun vertrouwde kerken verlaten en hun toevlucht gezocht bij kerken die meer ruimte bieden aan beleving en emotie, zoals de vele evangelische en pinkstergemeenten. En binnen de Protestantse Kerk in Nederland krijgt het Evangelisch Werkverband dat veel nadruk legt op persoonlijke spiritualiteit, steeds meer aanhang. Opwekkingsliederen, een openhartig gesprek in kleine kringen, en de alphacursus voor mensen die het geloof willen leren zijn belangrijke instrumenten van deze evangelische spiritualiteit.
Andere protestanten zijn geraakt door een meer meditatieve spiritualiteit. Ze hebben die leren kennen in het oecumenische klooster van Taizé, of in kloosters in Nederland, door tijdschriften en boeken. Steeds meer predikanten leggen zich toe op het ontwikkelen van hun eigen spiritualiteit en het bevorderen van hun competentie in deze. Zo is er al vele jaren een Contemplatief Verband van Predikanten, wordt er sinds enkele jaren een opleiding geestelijke begeleiding gegeven en is er in de PKN een Werkgroep meditatie.
Er wordt steeds meer gemediteerd in protestantse kringen. Het CNV wilde zelfs meditatie opnemen in de cao. Ook is de belangstelling voor spirituele bronnen groot, waarbij protestanten openstaan voor inbreng vanuit de wijde oecumene. Beroemde katholieke mystici als Johannes van het Kruis en Teresa van Avila worden graag gelezen en er komen steeds meer ikonen te hangen in protestantse kerkgebouwen. Ja, men overschrijdt daarbij ook wel de grenzen van het christendom en doet zijn voordeel met spirituele wijsheid uit jodendom, boeddhisme en soms ook islam. Andere, meer orthodoxe, protestanten hebben hier moeite mee en ervaren dit als ongeoorloofd syncretisme.
Hoewel de preek in protestantse kerkdiensten nog steeds zeer belangrijk is, heeft men meer oog gekregen voor de betekenis van de liturgie, voor riten en symbolen, voor stilte en gebed. De maaltijd van de Heer wordt vaker gevierd. Er worden alternatieve vieringen gehouden als Taizé-vieringen of getijdengebed, waarvoor het Dienstboek ook materiaal levert. Naast het Woord speelt ook het beeld een rol. De beamer heeft zijn intree gedaan en wordt steeds meer gebruikt.
De groeiende belangstelling voor spiritualiteit is ook te merken in het vormingswerk van de plaatselijke kerken waarin meditatie en gebed, kunst en bibliodrama, bedevaarten en lichamelijke expressie een rol spelen.
Tenslotte: in christelijk onderwijs en zorg, bij werkgevers- en werknemersorganisaties is veel belangstelling voor spirituaiteit in verbinding met werk, management en veranderingsprocessen.
Kick Bras, predikant Protestantse Gemeente Gorinchem
