Kerken en groeperingen die hun oorsprong vinden in het werk van de Engelse predikant Edward Irving (1792-1834).
Hij pleitte niet alleen voor het herstel van de buitengewone geestesgaven uit de tijd der apostelen en voor een vurige verwachting van de komst van het Duizendjarige rijk, maar ook voor het herstel van het nieuwtestamentische apostelambt. Onder zijn invloed werd in 1833 de Catholic Apostolic Church opgericht. In Duitsland werd de Katholisch-Apostolische Gemeinde (1848) gesticht en in Nederland de Katholiek Apostolische Gemeente (1867), waarbij een belangrijke rol gespeeld werd door de apostel F.W. Schwartz. In de verdere ontwikkeling van dit kerkgenootschap deed zich een groot aantal afsplitsingen voor. Schwartz was medeverantwoordelijk voor de stichting van de Apostolische Zending, in 1893 omgezet in de Hersteld Apostolische Zendingkerk (HAZK). In 1898 scheidde zich een groep af onder leiding van de apostel Kofman, later opgevolgd door de apostel Van Oosbree. Men nam de naam aan van Hersteld Apostolische Zendinggemeente in de Eenheid der Apostelen (HAZEA). De HAZK splitste zich in 1930 in de Hersteld Apostolische Zendinggemeente, in 1969 gevolgd door de HAZK-groep Schaap, en in 1971 door de Katholiek Apostolische Kerk (groep Van der Poorten). De overgebleven HAZK werd tevens aangeduid onder de naam groep-Ossebaar.
In 1930 maakte zich uit de HAZEA een groep los onder de naam Nieuwe Hersteld Apostolische Zendingsgemeente en in 1946 een andere groep onder de naam Apostolisch Genootschap (AG). Deze laatste groep kan, gezien haar ledenaantal (meer dan 20.000) en het aantal plaatselijke gemeenten (ruim 90), beschouwd worden als de meest opvallende vertegenwoordiging van de apostolische gedachte. De HAZEA nam in 1964 de naam van Nieuw-Apostolische Kerk aan; in 1980 volgde een afsplitsing met het ontstaan van de Gemeente van Apostolische Christenen en in 1990 met dat van de Apostolische Gemeente in Nederland.
Kenmerkend voor alle apostolische kerken en gemeenten is de specifieke ambtelijke structuur, al zijn er diverse afwijkingen. Bepalend is het viervoudig ambt van apostel, profeet, evangelist en herder-leraar. Al spoedig rees de vraag of men na het overlijden van de apostelen nieuwe apostelen mocht benoemen – een belangrijk twistpunt, mede oorzaak van het ontstaan van de HAZK; daar achtte men nieuwe benoemingen niet ongeoorloofd. In de HAZEA verdween het viervoudig ambt en werden priesters en evangelisten aan bepaalde districten verbonden. Het accent kwam daarmee te liggen op de stamapostel als het zichtbare hoofd van de gemeente van Christus. Dit apostelambt is de rots van het behoud.
De apostolische kerken en groeperingen stemmen in met de drie oecumenische belijdenisgeschriften; alleen het AG gaat hierin zijn eigen weg. God is de hoogste en universele macht, die de hele schepping realiseert en doordrenkt. Jezus is de unieke historische figuur in wie menselijke deugden het diepst tot hun recht komen. Over de sacramenten wordt uiteenlopend gedacht. Men treft hier reformatorisch gedachtegoed aan, maar ook een visie op de doop als het in verbinding brengen met het Wezen Gods en op het avondmaal als ‘Gemeenschappelijke Verzoeningsdis’. Nieuw was de praktijk van de verzegeling als teken van de gave van de Heilige Geest. In de vormgeving van de eredienst volgt men in het algemeen het stramien van de protestantse erediensten. De preek staat centraal; in het AG is die vervangen door een door de voorganger uitgesproken inleiding over een onderwerp van levensbeschouwelijke aard.
Auteur
H.C. Endedijk [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
M.J. Tang, Het Apostolische Werk in Nederland tegen de achtergrond van zijn ontstaan in Engeland en Duitsland (’s-Gravenhage 1982)
B.L. Brand, De apostolischen (Kampen 2001)
E.G. Hoekstra en M.H. Ipenburg, Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland (Kampen 2001 3de druk)
