Verzameling filosofische stellingen, waarvan de kern is dat de werkelijkheid op een of andere manier, ‘afhankelijk is van de geest’.
Anders gezegd is idealisme de doctrine dat de werkelijkheid zoals wij die kennen, de structuur of de werking van de geest weerspiegelt en daarvan niet onafhankelijk is. George Berkeley (1685-1753) was een idealistisch filosoof. Zijn bekendste stelling luidt Esse est percipe: zijn is waargenomen worden. Dat wat waargenomen wordt, zijn volgens hem ideas, voorstellingen. Tafels en stoelen, bergen en zeeën, vogels en andere dieren, de zon en de maan: zij alle bestaan, maar, zo voegt Berkeley daaraan toe, deze dingen zijn geen materiële objecten, doch (conglomeraties van) immateriële voorstellingen – voorstellingen die bestaan wanneer zij waargenomen worden. Betekent dit dat wanneer geen enkel mens naar een object kijkt, dat object niet bestaat? Nee, zegt Berkeley, God heeft dan nog altijd die voorstelling, en daardoor is het bestaan van dat object gewaarborgd, ook wanneer niemand daarnaar kijkt.
Immanuel Kant noemde zijn filosofie ‘transcendentaal idealisme’. Volgens hem is er een verschil tussen de wereld ‘zoals ze aan ons verschijnt’ en de wereld an sich. De wereld ‘zoals ze aan ons verschijnt’ wordt geconstitueerd door (en is dus afhankelijk van) de in het menselijk subject gelegen ‘vormen van de aanschouwing’ (ruimte en tijd) en door de ‘categorieën van het verstand’ (onder andere causaliteit en substantie). Het is slechts deze door onszelf geconstitueerde wereld die wij kunnen kennen. De wereld an sich, dat wil zeggen de wereld zoals ze is, onafhankelijk van onze begrippen en categorieën, is voor ons onkenbaar.
Kant ontkende dus niet het bestaan van een wereld an sich en hij ontkende evenmin, zoals Berkeley dat wel deed, dat die wereld materieel van aard is. Wat zijn filosofie echter tot een vorm van idealisme maakt, is de daarin verdedigde stelling dat de wereld zoals wij die kennen, zijn bestaan voor een goed deel dankt aan (de structuur van) onze eigen geest. Is dus volgens Berkeley de wereld afhankelijk van de goddelijke mind, volgens Kant is de wereld zoals wij die kennen afhankelijk van onze eigen geest.
Moderne versies van idealisme worden meestal ‘antirealisme’ genoemd. In The Many Faces of Realism ontwikkelt Hilary Putnam een vorm van antirealisme waarvan de kenmerkende stelling is: er is geen way the world is onafhankelijk van onze beschrijvingen en theorieën, en dus is er ook geen one true description van de wereld.
Auteur
René van Woudenberg [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
M. Krönenberg, Geschichte des Deutschen Idealismus (München 1909-1912)
A.C. Ewing, Idealism: A Critical Survey (London 1934)
Timothy Sprigge, The Vindication of Absolute Idealism (Edinburgh 1983)
Hilary Putnam, The Many Faces of Realism (LaSalle 1987)
William P. Alston (ed.), Realism and Antirealism (Ithaca 2002)
