Wijsgerige en/of religieuze veronderstelling dat alles in de natuur en de geschiedenis verloopt via noodzakelijke en wetmatige processen.
Deze denkwijze gaat in principe terug naar de verre Oudheid. In het oude Perzië ging men ervan uit dat alles bepaald werd door de stand der sterren. De oude Grieken geloofden in een ‘noodlot’, waaraan alles, zelfs de goden, onderworpen was, en ook het denken van de Stoa was deterministisch (stoïcisme). Materialistische systemen zijn ook sterk deterministisch en onder religies vinden we deterministische tendensen in de islam.
Tegenwoordig vindt men in de natuurwetenschap meer openheid voor een indeterministische benadering. Hoewel de wet van oorzaak en gevolg een grote rol speelt in de natuur, op het meer basale niveau van de wereld van de atomen is de waarschijnlijkheidsberekening beslissend. Volstrekt deterministisch denken ontneemt de mens de eigen verantwoordelijkheid en laat in feite geen ruimte voor een christelijke of humanistische ethiek.
Auteur
K. Runia [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
