Verzamelnaam van bewegingen die een messias-figuur of een messiaans toekomstvisioen volgen.
Het messianisme ontstond binnen de bedding van het jodendom, daarnaast doen ook christelijke en geseculariseerde versies opgeld. In de messias-figuur (Hebreeuws: masjie’ach, gezalfde) worden drie bijbelse, gezalfde functies getransformeerd in één persoon: koning, profeet en priester. Daardoor heeft de messias een speciale band met God en een vaak apocalyptische kijk op de werkelijkheid. Hij belooft het joodse volk naar verlossing te leiden. In de eerste eeuw verdwijnen twee elementen uit het messias-beeld: de olie waarmee hij gezalfd moet worden en de Davidische afstamming. Nieuwe dimensies zijn de belofte van terugkeer van het volk naar Israël, nationaal herstel en de herbouw van de Tempel.
In de eerste eeuw waren zowel de beweging rond Jezus Christus, waaruit het christendom is voortgekomen, als de vrijheidsbeweging van Bar Kochba, uiting van levendig messianisme. In de achtste eeuw dienden zich in Perzië messias-pretendenten aan: Abu Isa, Yudghan, Mushka en Serenus van Syrië. De verdrijving van de joden uit het Iberisch schiereiland zorgde voor een opleving van het messianisme, ondermeer in Safed rond Isaac Luria (1534- 1572). Veel opschudding veroorzaakte het optreden van Sjabtai Zvi in 1666, die grote delen van de joodse wereld achter zich wist te krijgen, maar uiteindelijk onder druk van de sultan moslim werd. In Polen kreeg Jakob Frank (1726-1791) een groep volgelingen, die hem deels volgde toen hij zich tot het katholicisme bekeerde.
Eind twintigste eeuw zagen de Lubavitsjer chassidiem hun leidsman Menachem Mendel Schneerson (1902-1994) als de messias. Ook na zijn overlijden blijft een deel geloven in zijn messiasschap. Messianisme wordt ook gebruikt als benaming voor de beweging van joodse christenen, die zich met name in de twintigste eeuw in zelfstandige gemeenten heeft georganiseerd. In Nederland is één messiaanse gemeente, Beth Yeshua te Amsterdam.
Auteur
Bart Wallet [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Harris Lenowitz, The Jewish Messiahs, from the Galilee to Crown Heights (Oxford 1998)
