Christelijk-historisch politicus (Deventer 5 oktober 1884 - Den Haag 16 februari 1966)
Hendrik Willem Tilanus dankte zijn achternaam aan het Betuwse vestingstadje Tiel waar zijn zeventiende-eeuwse voorvader Christianus Lambertus commandant van de schutterij was. Tilanus is een verlatinisering van Tiel.
Willem Joris Tilanus, de vader van Hendrik Willem, was ook militair. Als huzarenofficier was hij gestationeerd in Deventer, waar Hendrik op 5 oktober 1884 werd geboren. Drie jaar later overleed zijn moeder, kort na de geboorte van zijn broertje Dirk Adriaan. Zijn vader hertrouwde in 1890, een jaar later werd een derde zoon geboren.
Ook Hendrik wilde officier worden. In 1902 ging hij naar de Cadettenschool in Alkmaar, in 1904 naar de Koninklijke Militaire Academie (KMA) in Breda. De krijgsstudie kon Tilanus niet helemaal bevredigen; hij nam privélessen grieks en latijn, ter voorbereiding op het staatsexamen dat de weg naar de universiteit moest openen. Ook worstelde Tilanus af en toe met pacifistische aanvechtingen. Toch rondde hij zijn officiersopleiding af, waarna Gorkum zijn garnizoensplaats werd. Hij kreeg er kennis aan de dochter van zijn overste met wie hij in 1909 trouwde. Het echtpaar trok naar Amsterdam waar Tilanus onderdeel werd van het tweede regiment Vesting Artillerie. Een universitaire studie bleef trekken. Tilanus zette zijn privélessen voort bij ds. N.A. de Gaay Fortman, grootvader van de latere minister W.F. de Gaay Fortman.
In 1913 keerde Tilanus terug naar Breda waar hij tot docent aan de KMA was benoemd. Inmiddels was de politiek hem ook gaan boeien. In 1917 werd Tilanus tweede secretaris van het hoofdbestuur van de CHU, vijf jaar later werd hij in de Tweede Kamer gekozen. Binnen de fractie was hij de aangewezen defensiedeskundige. Ook op het terrein van het onderwijs voerde Tilanus, sinds 1919 secretaris van de Onderwijsraad, het woord. Nadat De Geer in 1939 opnieuw aan het hoofd van een kabinet kwam te staan, werd Tilanus fractie- en partijvoorzitter.
De oorlogsjaren bracht Tilanus grotendeels in gevangenschap door. In oktober 1940 werd hij gearresteerd en samen met andere vooraanstaande politici als gijzelaar naar het Duitse kamp Buchenwald overgebracht. In november 1941 werd het gezelschap naar het Brabantse Haren overgebracht, in mei 1942 naar het naburige Sint-Michielsgestel waar Tilanus bijna tweeëneenhalf jaar werd vastgehouden. In september 1944 kwam hij, na een kortstondig verblijf in kamp Vught, op vrije voeten.
Na de bevrijding ging Tilanus onmiddellijk tot heroprichting van de CHU over, wat een lastig karwei bleek. ‘Doorbraak’-ideeën, gemunt in het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel, hadden wortel geschoten onder een groep jonge christelijk-historischen die uiteindelijk naar de PvdA zou overstappen. Ook kreeg Tilanus te maken met de door de Trouw-groep geïnitieerde Christelijke Volkspartij, een progressieve fusiepartij van ARP en CHU waartegen hij bedenkingen had.
Tegen veler verwachting in keerden de christelijk-historischen na de verkiezingen van mei 1946 op vooroorlogse sterkte in de Tweede Kamer terug. Met Tilanus weer als fractievoorzitter verzette de CHU zich krachtig tegen de Indiëpolitiek van het rooms-rode kabinet Schermerhorn-Drees. Toen duidelijk werd dat het verlies van ‘ons Indië’ onvermijdelijk was koos Tilanus voor een pragmatische koers. Eind 1949 stemde hij, samen met drie fractiegenoten, vóór de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië. Hierop stelde een deel van de partij zijn leiderschap ter discussie, zonder dat zijn positie werkelijk in gevaar kwam.
In 1963 trad Tilanus, na 41 jaar, terug als kamerlid. De laatste jaren had hij zich onderscheiden door scherpe kritiek op de Mammoetwet van onderwijsminister Cals. Volgens Tilanus werden teveel bevoegdheden van het parlement naar het departement overgeheveld waardoor de vrijheid van onderwijs in gevaar kwam. Tilanus, sinds 1958 eredoctor van de Vrije Universiteit, overleed in 1966, 81 jaar oud.
Auteur
Peter Bak, voor Protestant.nl
19 januari 2009
Verder lezen
G. Puchinger, Tilanus vertelde mij zijn leven (Kampen 1966)
Marcel ten Hooven en Ron de Jong, Geschiedenis van de Christelijk-Historische Unie 1908-1980 (Amsterdam 2008)
Archieven
Nationaal Archief Den Haag
Informatie op internet
Instituut voor Nederlandse geschiedenis
Parlement & Politiek
