Zuid-Afrikaans kerkelijk voorman en apartheidsbestrijder (Roodepoort 19 mei 1915 - Johannesburg 7 september 2004)
‘We moeten ons voorbereiden op tien jaren in de woestijn,’ zei Beyers Naudé in 1963 tegen zijn vrouw. De Nederduits Gereformeerde Kerk had hem voor het blok gezet: hij moest kiezen tussen zijn predikantschap of het directeurschap van het Christelijk Instituut, de door Naudé opgerichte oecumenische organisatie die de apartheid bestreed. Hij koos voor het instituut. ‘Men moet God meer gehoorzamen dan de mens,’ zei Naudé in zijn preek waarmee hij afscheid nam van Aasvoëlkop, de deftige Johannesburgse gemeente die hem in 1959 had beroepen. Meteen na zijn vertrek ontnam de Nederduits Gereformeerde Kerk hem ook zijn status als predikant. ‘Beyers,’ zei aartsbisschop Desmond Tutu later, ‘werd een melaatse in de Afrikaner gemeenschap.’
Beyers Naudé was voorbestemd een van haar leiders te worden. Zijn vader, Jozua François (‘Tom’) Naudé, een nazaat van een hugenoot, had tijdens de tweede Boerenoorlog (1899-1902) als adjudant onder generaal Christiaan Frederick Beyers gediend. De vermaarde generaal verdronk in december 1914. Vijf maanden later vernoemde Naudé, die na de Boerenoorlog theologie was gaan studeren, zijn tweede zoon naar zijn voormalige krijgsmakker. In 1918 was Naudé senior een van de oprichters van de Afrikaner Broederbond, een geheim genootschap van blanke mannen met een calvinistische achtergrond. De bond zou politiek en godsdienstig grote invloed krijgen en de drijvende kracht worden achter de Nationale Partij die in 1948 aan de macht kwam en het systeem van de apartheid invoerde. Onder haar bewind was Tom Naudé elf jaar lang minister, van 1950 tot 1961.
Voor zijn tweede zoon had Naudé dezelfde carrière uitgestippeld. Dus ging Beyers theologie studeren aan de universiteit van Stellenbosch, tegen zijn zin. ‘Ik voelde in het begin van m’n studie geen greintje roeping,’ zei hij later. In 1939, 24 jaar oud, voltooide hij zijn studie en werd hulppredikant in Wellington, vlakbij Kaapstad. In hetzelfde jaar trad Beyers tot de Broederbond toe, de onzichtbare hoeder van blank Zuid-Afrika. ‘Ik beschouwde dat als een hele eer en ging er zonder aarzeling op in,’ schreef hij later in zijn autobiografie. ‘Met hart en ziel probeerde ik mee te werken aan het realiseren van de idealen van de bond.’
In 1942 werd Naudé predikant in Loxton, een dorp vierhonderd kilometer noordoostelijk van Kaapstad. In 1945 werd hij naar Pretoria-Zuid beroepen, drie jaar later naar Olifantsfontein. In 1949 werd Beyers Naudé studentenpredikant in Pretoria-Oost, om zes jaar later naar Potchefstroom te worden beroepen. Daar, honderd kilometer ten zuidwesten van Johannesburg, vond in 1958 de Gereformeerde Oecumenische Synode plaats. Beyers Naudé viel er van zijn apartheidsgeloof. De bijbelstudies en vele gesprekken tijdens de synode brachten hem tot de conclusie dat de scheiding tussen blank en zwart fout was.
Twee jaar lang hield Naudé zijn schokkende ontdekking binnensmonds, tot 1960 toen in Sharpeville, een township van Johannesburg, 69 zwarte demonstranten door de politie werden doodgeschoten. Het bloedbad leidde later dat jaar in Cottesloe, een voorstad van Johannesburg, tot een beraad van een delegatie van de Wereldraad van Kerken met Zuid-Afrikaanse lidkerken. De vergadering veroordeelde de apartheid waarna premier Hendrik Verwoerd, ooit Beyers Naudés hoogleraar sociologie aan de universiteit van Stellenbosch, de Nederduits Gereformeerde Kerk dwong zich van ‘Cottesloe’ te distantiëren en uit de Wereldraad te stappen. Alle afgevaardigden van de kerk bogen, behalve Beyers Naudé die de strijd aanging. In 1962 richtte hij een anti-apartheidsblad op, Pro Veritate. Een jaar later stapte hij uit de Broederbond, groot rumoer veroorzakend door zijn opzeggingsbrief, waarin hij de invloed van het geheime genootschap op politiek en kerk aan de kaak stelde, publiekelijk te maken. ‘Jij hebt die Afrikanerdom verraai,’ werd Naudé toegebeten.
Bij woorden bleef het niet. De ruiten van zijn huis sneuvelden, zijn auto werd in brand gestoken, telefoontjes en brieven met bedreigingen waren aan de orde van de dag. In november 1963, drie maanden na de oprichting van het Christelijk Instituut, kwam het ook tot een breuk met de Nederduits Gereformeerde Kerk. Na zijn afscheidsdienst in de kerk van Aasvoëlkop hing Beyers Naudé zijn toga demonstratief aan de preekstoel op en ging naar huis, ‘als na een begrafenis’. Zijn voorspelling dat hem zware jaren te wachten stonden werd bewaarheid. Voor veel Afrikaners was hij een paria. Ook zijn zus Hymne en haar man keerden Beyers de rug toe. Bij de begrafenis van zijn moeder weigerde ze met hem aan het graf te staan.
Met zijn Christelijk Instituut probeerde Naudé het blanke regime moreel onder druk te zetten, zonder resultaat. De kloof tussen blank en zwart werd alleen maar dieper, wat Beyers Naudé, sinds 1972 eredoctor van de Vrije Universiteit, ertoe bracht radicale zwarte oppositieleiders te gaan steunen. Een van hen, Steve Biko, stierf in 1977 in een gevangeniscel. In de maalstroom van heftige gebeurtenissen die op Biko’s dood volgde werd het Christelijk Instituut verboden en kreeg Beyers Naudé huisarrest opgelegd. Zeven jaar duurde deze ‘banning-order’, een periode die hem bijna brak.
In 1980 trad Beyers Naudé tot de zwarte Nederduits Gereformeerde Kerk in Afrika toe die hem in 1986 tot predikant in de township Alexandra aanstelde. In 1990, een jaar na de vrijlating van Nelson Mandela, behoorde Naudé tot een ANC-delegatie die over machtsoverdracht ging onderhandelen. Vier jaar later ruimde het blanke regime uiteindelijk het veld en kwam Mandela aan het bewind. Beyers Naudé beleefde zijn ultieme moment van eerherstel in 2000 toen hem ter gelegenheid van zijn 85e verjaardag door de universiteit van Stellenbosch, bolwerk van blank en gereformeerd Zuid-Afrika, een eredoctoraat werd toegekend. Hij overleed vier jaar later.
Auteur
Peter Bak, voor Protestant.nl
4 april 2011
Verder lezen
H. Berkhof e.a., Met de moed der hoop. Opstellen aangeboden aan Dr. C.F. Beyers Naudé (Baarn 1985)
Charles Villa-Vicencio and John W. de Gruchy, Resistance and Hope. South African essays in honour of Beyers Naudé (Claremont 1985)
C.F. Beyers Naudé, Verzet en verzoening. Autobiografie (Baarn 1997)
Informatie op internet
Trouw
