Predikant (Hoogezand 2 maart 1886 - Cutlerville [Michigan] 2 september 1965)
Hoeksema werd geboren in het jaar van de Doleantie, de door Abraham Kuyper geleide exodus van orthodoxen uit de hervormde kerk. Hoeksema werd door zijn moeder – zijn vader verliet het gezin – in de geest van de Afscheiding opgevoed. Tijdens zijn tienerjaren sloot Herman zich echter aan bij de dolerenden, gedreven door zijn bewondering voor hun voorman, ‘Abraham de Geweldige’.
Het weerhield Hoeksema er niet van naar de Verenigde Staten te emigreren, in het spoor van zijn zus. In 1904, achttien jaar oud en met een ambachtsschooldiploma op zak, arriveerde Hoeksema in New York. Hij reisde door naar Chicago waar hij als smid werkte en de Engelse taal machtig werd. Hij liet zijn moeder en broers overkomen en verloofde zich met een Nederlandse emigrante. Vervolgens trok hij – in 1908 – met het gezelschap naar Grand Rapids waar hij zich bij de predikantenopleiding van de Christian Reformed Churches inschreef.
Hoeksema rondde de opleiding in 1914 af en werd predikant in Holland, Michigan. Wilskrachtig en eigenzinnig als hij was raakte hij er in menig conflict verzeild. Als vurig pleitbezorger van bijzonder onderwijs kwam Hoeksema in botsing met ouders die hun kinderen openbaar onderwijs lieten volgen. Voorts riep zijn weigering de Amerikaanse vlag in de kerk op te hangen de nodige ontstemming op. De Verenigde Staten waren in 1917 bij de eerste wereldoorlog betrokken geraakt; patriottisme vierde hoogtij, maar dominee Hoeksema weerde de stars and stripes. Kerk en staat waren gescheiden, stelde hij. Het vaderland van de kerk was in de hemel, niet op aarde. Hoeksema werd voor verrader uitgemaakt en zelfs naar het leven gestaan.
In 1920 nam Hoeksema een beroep aan naar Grand Rapids waar hij het middelpunt van leerstellige polemieken werd. Zijn niet aflatende gehamer op handhaving van de rechtzinnige gereformeerde leer vervreemdde hem van geloofsgenoten die een meer algemeen-christelijke oriëntatie voorstonden. Ook de leer van de gemene gratie van zijn grote inspirator Abraham Kuyper kon Hoeksema’s goedkeuring hoe langer hoe minder wegdragen. Kuypers leerstuk hield in dat ook ongelovigen, mits zij goede daden verrichtten, deel konden hebben aan de algemene genade. Ook aan niet-christenen deed God volgens Kuyper het aanbod van het evangelie.
Hoeksema wees dit van de hand, wat ertoe leidde dat bij de synode diverse klachten tegen hem werden ingediend. De synode bevestigde Kuypers leer van de gemene gratie, maar zag af van disciplinaire maatregelen omdat ze niet twijfelde aan Hoeksema’s gereformeerde geloofsovertuiging. Hoeksema’s classis dacht er anders over en eiste dat hij de synodeuitspraak over de gemene gratie onderschreef. Hij weigerde, werd vervolgens met zijn kerkenraad afgezet en richtte een nieuw kerkgenootschap op: de Protestant Reformed Churches.
Hoeksema’s theologische opvattingen werden in zijn moederland onderschreven door de Kamper theoloog Klaas Schilder die in 1939 naar Amerika reisde. Probeerde Schilder bij die gelegenheid nog te bemiddelen tussen de Protestant Reformed Churches en de Christian Reformed Churches, na de Vrijmaking, vijf jaar later, koos hij krachtig Hoeksema’s zijde. Beiden dachten echter diametraal anders over de verbondsleer. Hoeksema kon niet verhinderen dat Schilders visie aanhang kreeg in de Protestant Reformed Churches, met een nieuwe scheuring als gevolg. In 1953 verlieten Schilders volgelingen, tweederde van het lidmatental, het kerkverband en keerden terug naar de Christian Reformed Churches.
De uittocht sloeg Hoeksema niet uit het veld, net zo min als een beroerte, zes jaar eerder, dat had gedaan. Hij bleef zijn compromisloze geloofsovertuiging uitdragen, in woord en geschrift, en leidde nieuwe predikanten in zijn geest op. Rond 1960 begon Hoeksema aan kracht in te boeten, ook omdat de verpleging van zijn vrouw veel aandacht eiste. Na haar overlijden, in 1963, ging ook Hoeksema snel achteruit. Hij overleed twee jaar later. Zijn Protestant Reformed Churches telden in 2001 27 gemeenten, met daarnaast nog een aantal zusterkerken in Singapore en Nieuw-Zeeland.
Auteur
Peter Bak, voor Protestant.nl
23 november 2009
Verder lezen
Gertrude Hoeksema, A Watered Garden. A Brief History of the Protestant Reformed Churches in America (Grand Rapids 1992)
Pieter Rouwendal, 'Herman Hoeksema. Leven en opvattingen van een controversieel theoloog', in: Tijdschrift voor Nederlandse Kerkgeschiedenis, jaargang 4 (2001), 70-82.
