Predikant en publicist (Utrecht 16 september 1899 - Amsterdam 9 maart 1980)
Jan Buskes, zoon van een meubelmaker, groeide op in een Utrechtse volkswijk. De omgang met joodse vrienden en vriendinnetjes zette er een stempel op zijn ziel. Zijn vader las samen met de joodse buurtbakker het oude testament. Tijdens zijn gymnasiumjaren, die deels samenvielen met de eerste wereldoorlog, raakte Buskes geboeid door de pacifistisch-socialistische opvattingen van De Ligt, Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra.
In 1917 ging Buskes theologie studeren aan de Vrije Universiteit, waar hij zich allerminst op zijn plaats voelde; hij ervoer de gereformeerde godgeleerdheid als zelfgenoegzaam en verburgerlijkt. Kennismaking met de dialectische theologie van Karl Barth, in de vorm van diens Römerbrief, was voor Buskes een bevrijding. Barth benadrukte de maatschappelijke zeggingskracht van het evangelie, tegelijkertijd echter waarschuwend dat geloof en partijpolitiek gescheiden moesten blijven.
Buskes werd in 1924 predikant in Oosterend, op Texel. Toen twee jaar later het leerstellige conflict in de Gereformeerde Kerken rond Genesis 2 en 3 op een scheuring uitdraaide koos hij de zijde van de Amsterdamse predikant J.G. Geelkerken (zie Geelkerken-kwestie). Buskes trad toe tot de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband; hij werd predikant in Amsterdam-Zuid waar hij de gemeente samen met Geelkerken ging bewerken. Hun samenwerking bleek echter niet over rozen te gaan. Na drie jaar keerde Buskes terug naar Texel, om in 1932 weer in de hoofdstad te gaan werken. In 1938 vertrok hij naar de kleine Hersteld-Verbandgemeente in Rotterdam.
Buskes’ arbeidsveld omvatte meer dan kansel en pastorie. Hij gaf leiding aan de in 1926 opgerichte Christelijk-Democratische Unie (CDU), zich voortdurend uitsprekend tegen kapitalisme, militarisme en kolonialisme. Ook was Buskes actief voor ‘Kerk en Vrede ’ waarvan hij tussen 1929 en 1961 hoofdbestuurslid was. In 1936 werd hij bestuurslid van het Comité van Waakzaamheid dat het veldwinnende fascisme bestreed. Tijdens de Duitse bezetting nam hij deel aan de Lunterse Kring en het Interkerkelijk Overleg. Daarnaast schreef Buskes in Vrij Nederland, waar zijn vriend Van Randwijk de redactionele scepter zwaaide. Ook onderscheidde hij zich in de hulp aan joden. Buskes werd verschillende malen opgepakt, maar ontsprong de dodendans.
In mei 1945, direct na de bevrijding, trad Buskes tot de SDAP toe, samen met vijf andere Amsterdamse predikanten. Al eerder was hij van kerkgenootschap veranderd: in 1943 was hij als evangelisatiepredikant in dienst getreden van de Nederlandse Hervormde Kerk, werkend onder de arbeidersbevolking in Amsterdam-Oost. In februari 1946 werd Buskes lid van de PvdA, waarin ook veel andere vooroorlogse CDU’ers een onderdak vonden. Buskes nestelde zich op de linkerflank van de partij, fel van leer trekkend tegen de politionele acties die in 1947 en 1948 onder medeverantwoordelijkheid van de PvdA in Indonesië werden uitgevoerd. In de jaren vijftig hekelde Buskes het pro-NAVO-standpunt van zijn partij en manifesteerde hij zich als atoompacifist. In 1966 zette hij zijn handtekening onder het program van Nieuw Links.
Zijn uitgesproken politieke en maatschappelijke standpunten maakten Buskes dikwijls tot een omstreden figuur, maar onder het ‘gewone’ volk bleef hij onverminderd populair. Met zijn hartstochtelijke en meeslepende preken trok hij steevast volle kerken. Ook zijn pennenvruchten vonden gretig aftrek, of ze nu verschenen in Tijd en Taak, In de Waagschaal of het sociaal-democratische dagblad Het Vrije Volk. Van 1965 tot kort voor zijn dood, in 1980, sprak Buskes tweewekelijks voor de IKOR/IKON-radio.
Auteur
Peter Bak, voor Protestant.nl
6 januari 2009
Verder lezen
J.J. Buskes, Hoera voor het leven (Amsterdam 1959)
E.D.J. de Jongh, Buskes. Dominee van het volk (Kampen 1998)
Archieven
Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) van de Vrije Universiteit
Informatie op internet
Internationaal instituut voor sociale geschiedenis
