Predikant en hoogleraar (Appeltern 11 juni 1914 - Leiderdorp 17 december 1995)
‘Een van de meest invloedrijke en in het buitenland bekende Nederlandse theologen van de twintigste eeuw,’ wordt Hendrikus Berkhof door zijn vriend en biograaf E.P. Meijering gekarakteriseerd. Berkhof, die werd geboren in het Gelderse Land van Maas en Waal, groeide op in Amsterdam waar zijn vader onderwijzer was aan de Vrije christelijke school. De hervormde jongen ging in 1925 naar het gereformeerd gymnasium aan de Keizersgracht. Hij werd er geconfronteerd met de kwestie-Geelkerken die een jaar later tot een scheuring in de gereformeerde kerken zou leiden.
Aanvankelijk was Berkhof van plan klassieke taal te gaan studeren, maar door lezing van Nietzsches Also sprach Zarathustra veranderde hij van gedachten. Nietzsches vraag naar de laatste waarheid en de zin van het leven deed Berkhof voor de theologiestudie kiezen. In 1931 schreef hij zich in aan de Gemeentelijke Universiteit. Kerk- en dogmengeschiedenis hadden Berkhofs grote belangstelling. Ter voorbereiding van zijn proefschrift trok hij in 1937 naar Berlijn waar hij in contact kwam met leidende figuren in de Bekennende Kirche. Gezocht door de Gestapo moest Berkhof na zeven maanden naar Nederland terugkeren.
In 1938 werd Berkhof predikant in het Overijsselse Lemele. Een jaar later promoveerde hij op een dissertatie over Eusebius van Caesarea, geschiedschrijver van de vroege kerk. In het boek deed Berkhof zich kennen als een rechtzinnige, sterk door Noordmans en Barth beïnvloede theoloog die ethische en maatschappelijke vraagstukken niet uit de weg ging.
Dit bracht hem in oktober 1940, vijf maanden na de Duitse inval, achter de tralies. Een kritische preek over de bezetter kwam de Sicherheitsdienst ter ore die Berkhof arresteerde. De gevangenschap duurde driekwart jaar, een periode waarin hij zijn Geschiedenis der kerk schreef. Nog meer dan in zijn proefschrift betoonde Berkhof zich hierin als een dogmatische, rechtzinnige hervormde theoloog. Dit stond geenszins gelijk aan behoudzucht. In De kerk en de keizer, geschreven tijdens de bezetting maar gepubliceerd na de oorlog, betoogde Berkhof dat rechtzinnigheid en vernieuwing hand in hand moesten gaan. Zijn hoofddocentschap aan Kerk en Wereld, het in 1945 opgerichte hervormde opleidingsinstituut waar de ‘doorbraakgedachte’ stevig had wortel geschoten, was hiervan een bewijs. Berkhof werd in 1950 rector van het Theologisch Seminarium dat, evenals Kerk en Wereld, in Driebergen was gevestigd. Hij beijverde er zich de verschillende richtingen binnen de hervormde kerk bij elkaar te houden en – zo mogelijk – te integreren. Door eenieder in zijn waarde te laten en te benadrukken dat de waarheid niet eenduidig was, stond Berkhof op goede voet met zowel progressieve als behoudende theologen.
In 1960 verruilde Berkhof het rectoraat in Driebergen voor een professoraat in Leiden, waar hij – als opvolger van Miskotte – dogmatiek en bijbelse theologie ging doceren. In de maalstroom van verandering en vernieuwing waarin de samenleving in de jaren die volgden belandde, hield Berkhof zich gemakkelijk staande. Zijn rechtzinnige geloof ging immers al sinds jaar en dag gepaard met maatschappelijk engagement. Weliswaar evolueerde Berkhof van een orthodox-calvinistische naar een meer oecumenische theoloog, maar een nieuwlichter werd hij niet. De band met de traditie bleef onverbrekelijk.
In 1974 werd Berkhof voorzitter van de Nederlandse Raad van Kerken. In deze functie sprak hij vijf jaar later op de grote demonstratie tegen kernwapens waarmee hij eens te meer van de consistentie van zijn opvattingen blijk gaf. Reeds twee decennia eerder had hij zich als atoompacifist doen gelden.
Na zijn afscheid als hoogleraar in 1981 bleef Berkhof actief, predikend en schrijvend. De vijfde, herziene druk van Christelijk geloof, verschenen in 1985, kan als zijn levenswerk worden beschouwd. Door een hersenbloeding, die Berkhof in 1990 trof, waren zijn laatste jaren getekend door stilte en isolement.
Auteur
Peter Bak, voor Protestant.nl
16 november 2008
Verder lezen
A. van de Beek (e.a.), Waar is God in deze tijd? De betekenis van de geschiedenis in de theologie van Hendrikus Berkhof (Leiden 1994)
E.P. Meijering, Hendrikus Berkhof (1914-1995). Een theologische biografie (Kampen 1997)
A.H. Drost. Is God veranderd? Een onderzoek naar de relatie God-Israël in de theologie van K.H. Miskotte, A.A. van Ruler en H. Berkhof (Zoetermeer 2007)
