Statenbond van de zeven Noord-Nederlandse provinciën, te weten Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen en Friesland, in de periode van ongeveer 1600 tot 1795.
De naam republiek verwijst naar het Griekse res publica (algemene zaak). Deze statenbond was gebouwd op de Unie van Utrecht (23 januari 1579), waarin de ondertekenaars zich solidair hadden verklaard in het verzet tegen Philips II en hadden afgesproken dat de gewesten zich zo zouden verbinden alsof zij slechts één gewest zijn.
Uitgangspunt was de vrijheid van geweten, uniek in het toenmalige Europa. Er kwam geen staatskerk waaraan iedereen zich moest conformeren; de gereformeerde kerk werd publieke kerk maar andere richtingen werden getolereerd.
Na het vertrek van Leicester werd deze statenbond een republiek (1588), waarin de Staten-Generaal de leiding hadden. In de zestiende en zeventiende eeuw behaalde de Republiek grote politieke en militaire successen; door handel en zeevaart werd de grondslag gelegd van een koloniaal rijk in Indië.
Naast de Unie van Utrecht waren de belangrijke staatsstukken van de Republiek de Pacificatie van Gent, het Plakkaat van Verlatinge en het Vredestraktaat van Munster. Tot aan de val van de oude Republiek in 1795, toen stadhouder Willem V voor de patriotten en de Franse revolutionairen moest uitwijken naar Engeland, groeiden deze documenten onbedoeld uit tot een soort grondwet van de staat. Er is wat betreft deze documenten verwantschap met het ontstaan van de Verenigde Staten van Amerika.
Auteur
J.W. Sap [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
A.Th. van Deursen (red.), De hartslag van het leven. Studies over de Republiek der Verenigde Nederlanden (Amsterdam 1996)
J.I. Israel, De Republiek 1477-1806 (Amsterdam 1996)
Afbeelding: wapenschild van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
