Kerkgenootschap, aanhangers van de leer van Maarten Luther
De vertaling in de volkstaal die Luther van de bijbel gaf, raakte ook gelovigen in de Nederlanden. Zijn geschriften werden hier gedrukt en zijn liederen in brede kring gezongen. Met name in Antwerpen kwamen vele lutheranen bijeen, mede door bemiddeling van augustijner kloosterlingen tot wier orde Luther had behoord. Op 2 september 1566 kwam het in de Scheldestad tot de vorming van een lutherse gemeente: er verschenen een eigen kerkorde, gezangboek en orde van dienst.
Nadat de Spaanse bevelhebber Parma in 1585 Antwerpen had ingenomen, werden alle niet-katholieken verdreven. De lutherse vluchtelingen stichtten gemeenten in Middelburg, Leiden, Rotterdam, Haarlem, Utrecht en Amsterdam. De verschilpunten met het calvinisme betroffen het avondmaal en de leer van de uitverkiezing. Hoewel er sedert 1605 een lutherse synode bijeenkwam, beheerste de lutherse gemeente van Amsterdam het lutherse kerkgenootschap.
Het aantal lutheranen breidde zich uit door het hele land, mede door de komst van Duitse, Scandinavische en Oostenrijkse handelslieden, arbeiders, glasblazers, jeneverstokers, huursoldaten en geloofsvluchtelingen.
Het opkomend rationalisme leidde in 1791 tot een afsplitsing van de Hersteld Evangelisch-Lutherse Kerk. De twee lutherse kerkgenootschappen fuseerden in 1952, mede onder invloed van de oprichting van de lutherse wereldfederatie te Lund (1947).
In 1818 ontving de Evangelisch-Lutherse Kerk van koning Willem I een Algemeen Reglement. In 1956 trad een nieuwe kerkorde in werking, die de kerk een belijdend karakter gaf, en in 1955 kwamen een nieuw luthers gezangboek en een nieuwe liturgie tot stand.
Het Nederlands Luthers Genootschap voor In- en Uitwendige Zending ontplooide grote activiteiten: stichting van nieuwe lutherse gemeenten in eigen land en zendingsarbeid op de Batu-eilanden (in voormalig Nederlands-Indië). Na de Tweede Wereldoorlog kregen de lutheranen een eigen conferentieoord, kasteel Hoekelum te Ede. In december 2003 besloten de lutheranen met de hervormden en gereformeerden samen te gaan in de Protestantse
Kerk in Nederland (PKN). De Evangelisch-Lutherse Kerk heeft een eigen seminarium, sedert 1816 te Amsterdam en sedert 2000 te Utrecht.
Auteur
Th.A. Fafié [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
C.Ch.G. Visser, De lutheranen in Nederland – tussen katholicisme en calvinisme 1566 tot heden (Dieren 1983)
Th.A. Fafié e.a. (red.), Hoe het lutherde in Nederland. De geschiedenis van de Lutherse gemeenten in Nederland, twee delen (Woerden 1994 en 1997)
Th.A. Fafié, Nederlands lutheranisme in vogelvlucht. Geschiedenis en identiteit (Woerden 1999)
