Creationisme en Intelligent Design kunnen gekarakteriseerd worden als opvattingen die tot doel hebben een alternatief te bieden voor thans gangbare natuurwetenschappelijke theorieën.
Het gaat hierbij vooral om de evolutietheorie in de biologie, de geologische inzichten in de ouderdom van de aarde en de kosmologische theorie over het ontstaan van het heelal (de Big-Bang-, ofwel de oerknalthorie). De bedoeling van deze alternatieven is om zoveel mogelijk de tekst van de Bijbel letterlijk te kunnen blijven nemen, met name het scheppingsverhaal in Genesis 1.
Het christelijk creationisme bestaat al ruim een eeuw en heeft sindsdien vele varianten gekend. De kern van alle creationistische opvattingen is dat het heelal met alles wat daarin is (inclusief aarde, plant, dier en mens) zijn ontstaan te danken heeft aan een actieve, speciale scheppingsdaad van God (soms meerdere scheppingsdaden). Hier worden alleen de meest belangrijke genoemd.
Het ‘oude-aardecreationisme’ heeft geen problemen met een hoge ouderdom van de aarde, maar wijst de evolutietheorie beslist af. Sommige aanhangers interpreteren de scheppingsdagen uit Genesis als tijdperken die miljoenen jaren duren; anderen veronderstellen alleen een hele lange periode tussen de eerste scheppingsdag en de latere. In die periode werden dan allerlei aardlagen met hun fossielen gevormd. We vinden deze creationisten vooral in het begin van de twintigste eeuw onder Amerikaanse protestantse fundamentalisten.
Tegenwoordig zijn creationisten echter bijna allemaal aanhangers van het ‘jonge-aardecreationisme’. Er wordt uitgegaan van een plotselinge schepping van het leven op aarde ongeveer tienduizend jaar geleden. Evolutie van de toen geschapen soorten en de mens wordt sterk afgewezen. De zes dagen van Genesis 1 worden letterlijk genomen evenals de Zondvloed, die de oorzaak is van het uitsterven van vele diersoorten en van het ontstaan van aardlagen. Deze vorm van creationisme heeft vooral aanhangers in de Verenigde Staten (ongeveer 40% van de bevolking; veelal protestanten). In Groot-Brittannië heeft de Anglicaanse kerk onlangs het creationisme veroordeeld. Paus Benedictus XVI heeft laten weten dat hij niets in het creationisme ziet, maar dat ook de evolutietheorie niet alles kan verklaren.
In Nederland heeft het creationisme nooit echt voet aan de grond gekregen, ondanks pogingen van de EO en de Evangelische Hogeschool te Amersfoort het hier te introduceren. Creationisten zijn vooral te vinden bij de meer behoudende, reformatorische stromingen binnen het gereformeerd protestantisme, bij sommige groepen ‘evangelicals’, bij de Jehova’s Getuigen en de Zevende Dag-adventisten. Officiële kerkelijke uitspraken over het creationisme zijn er niet.
Intelligent Design is een opvatting die in de jaren negentig van de vorige eeuw door een aantal christelijke natuurwetenschappers naar voren is gebracht. Zij stellen dat sommige karakteristieken en onderdelen van het heelal en van levende organismen zó ingewikkeld zijn dat je die niet goed met gangbare wetenschappelijke theorieën kunt verklaren, maar dat er sprake is van een weloverwogen ontwerp. Dan is er dus ook een ontwerper; voor de meeste aanhangers van deze theorie is dat God. het is niet goed te zeggen hoeveel aanhangers dit vrij recente concept heeft; zij zijn waarschijnlijk te vinden bij dezelfde groeperingen die ook het creationisme omarmen. In Nederland heeft het verschijnen van een aantal boeken over schepping, evolutie en ontwerp in 2005 tot een publieke discussie geleid. Kerkelijke uitspraken over Intelligent Design zijn er niet.
Drs. L.C. Palm, docent aan het Instituut voor geschiedenis en grondslagen van de natuurwetenschappen aan de Universiteit van Utrecht.
