Esoterische stroming die wordt gerekend tot de zogenaamde kleine godsdiensten als antroposofie, christian science en spiritisme.
Helena Blavatsky wordt beschouwd als stichtster. Zij verbond mystiek-pantheïstische elementen van hindoeïsme en boeddhisme met enkele christelijke elementen en natuurwetenschappelijke hypothesen over evolutie. Kern van haar leer is de bevordering van de broederschap van alle mensen door de individuele reïncarnatie en vergeestelijking, die via een evolutionaire wet (karma) uitloopt op de totale eenwording met het zogenaamde universele bewustzijn. In 1875 stichtten Blavatsky en kolonel Henry Steel Olcott te New York de Theosophical Society. In 1895 vond er een splitsing in de vereniging plaats: de Theosophical Society onder de leiding van Annie Besant koos als hoofdzetel de plaats Adyar in India; het Theosofisch Genootschap onder W.Q. Judge, in 1896 Katherine Tingley, vestigde zich te Point Loma in Californië.
In 1897 werd de Theosofische Vereeniging, Nederlandsche Afdeling opgericht (TVNA; sinds 1979 TVA). Pioniers in deze fase waren: W.B. Fricke en P.C. Meuleman-van Ginkel. Aanvankelijk vertoonde de Nederlandse afdeling een gestage groei. Een hoogtepunt vormde het jaar 1925 met 2673 leden en 40 loges. Al snel werd er van protestants-christelijke zijde gereageerd op het verschijnsel, onder meer door Ph.J. Hoedemaker en de doopsgezinde predikant P.B. Westerdijk. Nog steeds lezenswaardig is De moderne theosofie van de toentertijd gereformeerde theoloog G. Wisse (1909) die het fenomeen evenzeer kritisch, maar veel evenwichtiger beoordeelt.
Begin eenentwintigste eeuw was het ledental teruggelopen tot vijfhonderd. De Nederlandse hoofdvestiging bevindt zich te Amsterdam. Als orgaan wordt Theosofia uitgegeven.
Auteur
Derk Jansen [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
M. Gibbels, ‘Mediums, Meesters en astrale vibraties: geschiedenis van de Theosofische Vereniging in Nederland 1880-1930’. In: Religieuze bewegingen, n° 25 (Amsterdam 1992), 29-35
Ruud Jansen, ‘… een kern van broederschap…’, in: 100 jaar Theosofische vereniging in Nederland (Amsterdam 1997)
Martine Theodora Bax, Het web der schepping. Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, diss. vu (Amsterdam 2004)
