Verzamelterm voor uiteenlopende organisaties waarvan het merendeel na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan.
De meeste van deze organisaties bieden antwoorden op vragen van fundamenteel religieuze, spirituele of filosofische aard. In de praktijk wordt de term gereserveerd voor groeperingen die omstreeks 1970 hun intrede deden in West-Europa, de Verenigde Staten en ten dele Latijns Amerika. Na het uiteenvallen van de communistische regimes gedurende de daaropvolgende decennia, herhaalde zich dit fenomeen in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie. De bekendste waren Hare Krishna (ISKCON), Verenigingskerk (Unification Church), Children of God (later: The Family), Scientology en de beweging rond de bhagwan Sri Rajneesh. Het is arbitrair of diffuse stromingen als new age of groeperingen van heksen (Wicca) daartoe ook gerekend kunnen worden; het ontbreekt hen aan een overkoepelende organisatievorm en een eenduidige ideologie.
Nieuwe religieuze bewegingen kenmerken zich onder andere door geloofsopvattingen en religieuze praktijken van exotische herkomst, die vaak op gespannen voet staan met die van de omringende samenleving. Dit zijn bijvoorbeeld denkbeelden die de dominante religieuze traditie ter discussie stellen, charismatisch leiderschap, een organisatievorm met internationale vertakkingen en een overwegend jeugdig en goed opgeleid ledental met een hoge mate van toewijding, dat zich openstelt voor innoverende levensstijlen.
Typerend voor nieuwe religieuze bewegingen is een duidelijke belofte de gemeenschap van gelovigen spoedig en zonder voorbehoud te verlossen, of de individu te redden als hij het juiste pad bewandelt. Bemiddelaars als priesters of andere religieuze specialisten worden gewantrouwd; men is van mening dat ieder rechtstreeks in contact kan komen met het goddelijke. De doctrinaire systemen zijn doorgaans eenvoudiger en meer absolutistisch, dan de meer verfijnde en gecompliceerde leerstelsels van de gevestigde godsdiensten. Door de onconventionele eigenschappen en rekruteringsmethoden zijn nieuwe religieuze bewegingen vaak maatschappelijk omstreden en worden zij aangeduid met de pejoratieve term sekten.
Auteur
Richard Singelenberg [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Eileen Barker & Richard Singelenberg, Nieuwe Religieuze Bewegingen (Kampen 1996)
David V. Barrett, The New Believers (London 2001)
