Verdraagzaamheid, met name tegenover groepen of richtingen die verschillen van de hoofdrichting.
In staat en kerk is permanent debat over de vraag in welke mate afwijkende richtingen kunnen worden toegelaten. De argumenten voor de idee van politieke tolerantie komen uit Frankrijk en zijn geboren in de hugenotenoorlogen, waarbij met name Gaspard de Coligny moet worden genoemd, zowel overtuigd calvinist als tolerant. Immers: ‘overgave des harten’ en niet dwang vormt de kern van godsdienst. Alleen God kan over het ware geloof oordelen. Bovendien, als men alleen het rooms-katholicisme zou toelaten zou atheïsme het gevolg kunnen zijn. Vanuit het staatsbelang benadrukte de Franse kanselier l’Hôpital de politieke tolerantie, omdat anders het volk uiteen zou worden gedreven door godsdiensttwisten en Fransen en andere volken met dezelfde overtuiging dan meer verbonden zouden raken dan de Fransen onderling. Deze nationale manier van denken leidde onder koning Hendrik IV tot het ‘eeuwige en onherroepelijke’ Edict van Nantes (1598), dat echter door Lodewijk XIV werd ingetrokken in 1685, waardoor de hugenoten toch vogelvrij werden verklaard.
De idee van politieke tolerantie is een nastrevenswaardig ideaal, maar in tijden van crisis, aanvallen van buiten en verraad werd het vaak als noodzakelijk beschouwd om een voorname plaats in het volksleven in te ruimen voor een hoofdrichting; waardoor toch vaak sprake was van een publiek bevoorrechte kerk, ook in onze Republiek. In de tijd van de verzuiling was tolerantie meer een stilzwijgende afspraak tussen verschillende bevolkingsgroepen om elkaars autonomie te respecteren, met ruimte voor eigen kranten, scholen en maatschappelijke organisaties. Deze afspraak rustte overigens op een fundament van gedeelde taal, geschiedenis, christelijke cultuur en rechtstraditie. Door secularisatie, individualisering en immigratie is tolerantie meer een persoonlijke opdracht geworden. Zonder een zekere consensus over gedeelde waarden en normen ligt het risico van onverschilligheid op de loer.
Auteur
J.W. Sap [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Marcel ten Hooven (red.), De lege tolerantie. Over vrijheid en vrijblijvendheid in Nederland (Amsterdam 2001)
