Adellijk geslacht, aanvankelijk het Huis Nassau, later Oranje-Nassau.
De band met Nederland is ontstaan in 1403 door het huwelijk van graaf Engelbrecht I van Nassau met Johanna van Polanen, vrouwe van Breda. Hun kleinzoon Hendrik III van Nassau (1483-1538) huwde met Claudia van Chalon, die onder andere het soevereine prinsdom Orange in Frankrijk bezat. Toen hun zoon René van Chalon in 1544 kinderloos stierf, erfde zijn neef Willem van Nassau (1533-1584) het prinsdom Orange. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog had Willem van Oranje de leiding over de vrijheidsstrijd en legde zo de band tussen Nederland en het Huis Oranje-Nassau. In 1584 stierf Willem van Oranje na een moordaanslag. In het westen van Nederland werd hij als stadhouder opgevolgd door zijn zoon prins Maurits (1567-1625) en daarna door diens halfbroer prins Frederik Hendrik (1584-1647).
Vooral onder prins Frederik Hendrik en zijn echtgenote Amalia van Solms- Braunfels ontwikkelde het stadhouderlijke hof allure. Hun zoon prins Willem II raakte betrokken in een conflict over de vermindering van het leger na het sluiten van de vrede van Munster in 1648. Na zijn overlijden in 1650 benoemden de meeste gewesten geen stadhouder meer. Het Eerste Stadhouderloos Tijdperk (1650-1672) kwam ten einde door de Engels-Franse aanval op de Republiek in 1672. Onder druk van de bevolking kreeg prins Willem III (1650-1702) nog grotere bevoegdheden dan zijn voorouders. Prins Willem III en zijn echtgenote Mary II Stuart werden in 1689 tot koning en koningin van Engeland, Schotland en Wales gekroond.
Na het kinderloos overlijden van koning-stadhouder Willem III in 1702 begon een stadhouderloos tijdperk dat duurde tot 1747. Bij testament had Willem III al zijn goederen en rechten nagelaten aan zijn Friese neef prins Johan Willem Friso (1687-1711). Dit testament werd aangevochten door Pruisische verwanten. Bij het overlijden van Johan Willem Friso was er nog geen akkoord. Zijn weduwe Marie-Louise van Hessen-Kassel (1688- 1765) hield met succes de positie van het Huis Oranje-Nassau hoog. Na de dood van Johan Willem Friso werd zijn zoon prins Willem IV geboren.
Prins Willem IV werd de eerste stadhouder in alle gewesten. In deze periode werd ook het erfstadhouderschap ingevoerd, zowel in mannelijke als in vrouwelijke lijn. Na zijn overlijden trad zijn weduwe prinses Anna van Hannover (1709-1759) op als regentes voor haar enige zoon prins Willem V (1748-1806). Na de Franse inval in 1795 moest stadhouder Willem V uitwijken naar Engeland. Zijn zoon keerde in 1813 in de Nederlanden terug als Willem I (1772-1843), eerst als soeverein vorst, vanaf 1815 als koning. Koning Willem I trad in 1840 af en werd opgevolgd door zijn zoon koning Willem II (1792-1849). Deze regeerde tot 1849.
In het revolutiejaar 1848 zwichtte Willem II voor de wensen van de liberale oppositie en stemde hij in met een grondwet waarin de macht van de koning werd ingeperkt ten gunste van de volksvertegenwoordiging. Zijn opvolger koning Willem III (1817-1890) heeft zich zonder succes tegen deze ontwikkelingen verzet. Na het overlijden van zijn eerste echtgenote Sophie van Württemberg (1818-1877) huwde koning Willem III met Emma van Waldeck-Pyrmont (1858-1934). Uit dit huwelijk werd de latere koningin Wilhelmina (1880-1962) geboren. Wilhelmina regeerde vijftig jaar en abdiceerde in 1948 ten gunste van haar dochter Juliana (1909-2004). Koningin Juliana werd in 1980 opgevolgd door haar dochter Beatrix. Uit het huwelijk van haar zoon kroonprins Willem-Alexander en zijn echtgenote prinses Máxima werd op 7 december 2003 prinses Catharina-Amalia geboren, op 26 juni 2005 prinses Alexia en op 10 april 2007 prinses Ariane.
Auteur
B.H. de Boer [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
C.A. Tamse (red.), Nassau en Oranje in de Nederlandse geschiedenis (Alphen aan den Rijn 1979)
R.E. van Ditzhuyzen, Oranje-Nassau. Een biografisch woordenboek (Haarlem 1992)
C.A. Tamse, Het Huis van Oranje en andere politieke mythen (Amsterdam 2002)
