Verzamelnaam voor alle verbanden (organisaties, verenigingen, stichtingen) die zich bevinden tussen het individu en de staat.
Doorgaans rekent men hiertoe niet het bedrijfsleven in strikte zin, vaak weer wel de brancheorganisaties, de werkgevers- en werknemersorganisaties, en ook kortstondige of informele verbanden zoals een tijdelijke actiegroep. De term geldt als het Nederlandse synoniem van wat internationaal aangeduid wordt als civil society. Ook de term ‘intermediaire structuren’ wordt gebruikt. De vrije organisatie zoals hier aangeduid, heeft voorlopers in middeleeuwse kloosterorden, lekengemeenschappen en gilden. De grote opkomst ervan moet echter worden gezocht in de negentiende eeuw, toen veel charitatieve organisaties werden opgericht; vaak op religieuze grondslag maar ook op socialistische en ‘algemene’ grondslag.
Een ingrijpende verandering in de laatste decennia van de twintigste eeuw was de opkomst van de one issue-organisaties (Amnesty International, Greenpeace), die veel leden vanuit allerlei levensbeschouwelijke achtergrond wisten te verenigen op een concreet actiepunt. Nederland werd internationaal als koploper aangemerkt wat betreft de organisatiedichtheid en lidmaatschapsbetrokkenheid van het middenveld. Vaak werd dit direct verbonden met de verzuiling; elke levensbeschouwelijke stroming had immers eigen organisaties.
Een aantal maatschappelijke ontwikkelingen heeft bijgedragen aan ingrijpende veranderingen in het middenveld, zoals secularisatie, individualisering, informatisering en informalisering. Sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw hebben veel middenveldorganisaties hun levensbeschouwelijke identiteit verloren door interne veranderingen of door fusies. De vraag of individualisering negatieve gevolgen zal hebben voor het middenveld als geheel, wordt verschillend beantwoord. Wel lijken de motieven van mensen om in een organisatie betrokken te zijn, te verschuiven van plichtsbesef naar de behoefte een zinvol leven te leiden. Opvallend is dat, ook in een geseculariseerde context, kerkleden een relatief groot aandeel vormen in de lidmaatschappen en donatiestromen van middenveldorganisaties.
Auteur
G.J. Buijs [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
J.W. Sap en A. Soeteman (red.), Identiteit en fusie. De spanning tussen overheidsbeleid en het behoud van sociale verbanden (Utrecht 1997)
H.M. Jolles, Tussen burger en staat. Verkenningen omtrent het maatschappelijke middenveld in een tijd van deregulering (Assen 1988)
