Antirevolutionair staatsman (Voorburg 21.8.1801 - Den Haag 19.5.1876)
Groen van Prinsterer was telg uit een welgesteld Hollands patriciërsgeslacht en door afkomst en opleiding voorbestemd tot een vooraanstaande rol in het Nederland van na 1813. Na een briljante studie met dissertaties in de letteren en de rechten kwam hij als secretaris van koning Willem I (1827-1833) in Brussel in aanraking met het Reveil. Vanaf deze tijd trad hij naar voren als een belijdend christen. Politiek en maatschappelijk herstel was volgens Groen slechts mogelijk op basis van ‘christelijk-historische’ of ‘antirevolutionaire’ beginselen. Groen wees de Franse Revolutie principieel af. Opvattingen over de samenleving als contrat social en de idee van volkssoevereiniteit, die sinds het eind van de achttiende eeuw opgenomen was in moderne constituties, zijn strijdig met de erkenning van God als hoogste soeverein. Hier lag voor Groen de wortel van de secularisatie in politiek en samenleving.
De geschiedenis was voor Groen een bevestiging van de kracht en de betekenis van ‘christelijk-historische’ beginselen. In de jaren 1833 tot 1849 was hij voornamelijk werkzaam als historicus, daartoe in staat gesteld door zijn functie als archivaris van het archief van het Koninklijk Huis. Er verschenen omvangrijke bronnenpublicaties over de geschiedenis van het Oranjegeslacht en in 1846 voltooide Groen zijn Handboek der geschiedenis van het vaderland. Door zijn in het Frans gestelde archivalische en historiografische werk kreeg Groen een vooraanstaande plaats in de geschiedwetenschap. Tegelijkertijd was hij in zijn meer populaire Handboek de vertolker van een orthodoxprotestantse geschiedbeschouwing. Voor Groen was Nederland gezegend door de inwerking van het evangelie op cultuur en maatschappij. Een providentieel beschikte rol zag Groen weggelegd voor de Oranjes. Zijn Handboek is vele decennia richtsnoer geweest voor het protestants geschiedenisonderwijs.
In deze jaren groeide Groen uit tot leider en spilfiguur van het Reveil in Nederland. Vanaf 1845 was hij voorzitter van de halfjaarlijkse vergaderingen van de Christelijke Vrienden, waar gesproken werd over christelijke belangen en menig kerkelijk, filantropisch, sociaal en publicitair initiatief geboren werd. Tevens stond Groen in contact met leidende figuren van het internationale Reveil, als J.H. Merle d’Aubigné en A.R. Vinet. Onder dreiging van een nieuwe internationale revolutie zette Groen in 1846-1847 nog eens zijn kritiek op het door ‘ongeloofsbeginselen’ geïnspireerde moderne politieke bestel uiteen, in een beroemd geworden serie lezingen. De lezingen werden onder de titel Ongeloof en revolutie uitgegeven en gelden als Groens politieke hoofdwerk. Dit boek heeft velen beïnvloed en kan worden getypeerd als een poging tot ontmaskering van dwingende politieke en ideologische systemen met hun onvermijdelijke consequenties van machtsmisbruik en excessief geweld.
Na de grondwetswijziging van 1848 en de introductie van de parlementaire democratie in Nederland werd Groen van Prinsterer lid van de Tweede Kamer en trad hij op als leider van de Antirevolutionaire partij (ARP), een kleine maar soms invloedrijke parlementaire fractie. Bekend is zijn leus: ‘Geen staatsman, maar Evangeliebelijder’. Groen zou in de jaren 1849-1857 en 1862-1865 zitting hebben in het parlement en zich vooral inzetten voor het christelijk onderwijs. Zijn streven was te komen tot christelijk staatsonderwijs. De christelijke staatsschool zou in deze strategie uitdrukking zijn van het protestantse karakter van de natie en middel voor het herstel van Nederland. Dat dit streven mislukte en Groen na de aanneming van de schoolwet-Van der Brugghen in 1857 genoegen moest nemen met een neutrale staatsschool, is voor hem een pijnlijke nederlaag geweest. Nadien heeft hij, gedwongen door de omstandigheden, zich ingezet voor het christelijk bijzonder onderwijs.
Groens invloed als instigator en inspirator is aanzienlijk geweest binnen de antirevolutionaire en christelijk-historische stromingen in kerk en politiek.
Auteur
R. Kuiper [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
G.J. Schutte, Groen van Prinsterer (Goes, 1977)
Roel Kuiper, ‘Tot een voorbeeld zult gij blijven’. Mr. G. Groen van Prinsterer (1801-1876) (Amsterdam 2001)
Zie ook
Guillaume Groen van Prinsterer (2008)
