Socialistisch voorman, aanvankelijk luthers predikant en in zijn laatste jaren anarchist (Amsterdam 31.12.1846 - Hilversum 18.11.1919)
Ferdinand Nieuwenhuis (Domela werd later toegevoegd) werd net als zijn vader en grootvader luthers predikant. In zijn domineeswerk gaf hij blijk van belangstelling voor het lot van de armen en de internationale aspecten van de ‘sociale kwestie’. Rond 1878 – toen hij het werk van Marx had bestudeerd, in contact was gekomen met socialistische voormannen en ging schrijven voor het blad van het Algemeen Nederlandsch Werklieden Verbond – ging de jonge predikant zich als socialist beschouwen (zie socialisme). Dit leidde tot geloofstwijfel en tot neerlegging van zijn ambt (1879). Vanaf dat jaar publiceerde Domela Nieuwenhuis zijn weekblad Recht voor Allen: het eerste socialistische blad in Nederland.
Van de in 1881 opgerichte Sociaal Democratische Bond (SDB) werd Domela de voorman. Mede door zijn charismatische verschijning groeide de SDB uit tot een krachtige beweging, met sterke aanhang in Noord-Nederland en de steden. In 1888 kwam Domela als eerste en enige socialist in de Tweede Kamer. Hij streed tegen de slechte arbeids- en leefomstandigheden van arbeiders, voor algemeen kiesrecht en voor geheelonthouding. In zijn propaganda hanteerde de ex-predikant veel christelijke motieven. Omgekeerd werd Domela door zijn grote arbeidersaanhang (die hem in Friesland betitelde als us ferlosser) soms als een Christusfiguur vereerd.
In de jaren 1890 scheurde de socialistische beweging. In 1894 werd de SDB verboden. Terwijl de in datzelfde jaar opgerichte Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) bewust koos voor de parlementaire democratie, bleven anderen de revolutie prediken. Domela ontwikkelde zich tot anarchist. In Nederland zou het anarchisme echter nauwelijks wortel schieten. Domela werd actief in internationale kringen van vrijdenkers en antimilitaristen, maar raakte daar op een zijspoor. Zijn door tienduizenden bezochte uitvaart illustreerde echter welke grote betekenis Domela voor veel arbeiders had gehad.
Auteur
Jan-Jaap van den Berg [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
E. Zandstra, Vrijheid, het leven van F. Domela Nieuwenhuis (Amsterdam 1968)
Jan Meyers, Domela. Een hemel op aarde. Leven en sterven van Ferdinand Domela Nieuwenhuis (Amsterdam 1993)
Zie ook
Ferdinand Domela Nieuwenhuis (2009)
