Principiële weigering van militaire dienst.
De militaire dienstplicht werd in Nederland in 1810 ingevoerd. Aan het eind van de negentiende eeuw ontstond in Nederland de dienstweigeringbeweging onder invloed van het door Tolstoj beïnvloede christenanarchisme en de (anarchistische) arbeidersbeweging. Ook werkte nog de invloed door van doopsgezinden, die sedert de zestiende eeuw opkwamen voor principiële geweldloosheid. Zie ook pacifisme. Tijdens de Eerste Wereldoorlog en in de nasleep daarvan, groeide de dienstweigeringbeweging, wat ertoe leidde dat in 1922 het recht op dienstweigering in de Grondwet werd opgenomen.
Als uitvloeisel hiervan werd in 1923 de Dienstweigeringwet ingevoerd, die dienstweigering wegens gewetensbezwaren mogelijk maakte. Bij erkenning als gewetensbezwaarde moest de bezwaarde vervangende burgerdienst doen. Politieke bezwaarden werden niet erkend en kregen veelal gevangenisstraf. In de jaren zestig en zeventig werden de mogelijkheden van weigering verruimd (Wet gewetensbezwaren militaire dienst, 1962). Hierdoor kregen zij die niet elk geweld afwezen (bijvoorbeeld niet van de politie, uit noodweer, van bevrijdingsbewegingen), of zij die weigerden mee te doen aan de atoombewapening of de NAVO, meer mogelijkheden tot erkenning van hun bezwaren. Vanaf eind jaren zeventig traden de ‘totaalweigeraars’ naar voren: zij weigerden zowel de militaire als de burgerdienst, omdat zij niet wilden meewerken aan het systeem en meenden dat hun protest tegen leger en militarisme tot zwijgen werd gebracht.
Sinds 1997 is in Nederland de dienstplicht opgeschort en is het Nederlandse leger een beroepsleger dat uit vrijwilligers bestaat. Dienstweigering in al haar varianten heeft sterke impulsen ondergaan uit christenpacifistische stromingen en de kerkelijke vredesbeweging, ook die welke zich niet op het standpunt van de principiële geweldloosheid stellen. In Nederland is dienstweigering een erkend recht, maar in vele landen is daarvan geen sprake. Het European Bureau for Conscientious Objection zet zich in voor erkenning van gewetensbezwaarden in Europa.
Auteur
Herman Noordegraaf [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Guus Termeer e.a., Dienstweigeraars over dienstweigering en verzet tegen het militarisme vanaf de eeuwwisseling tot nu (Amsterdam 1984)
H. Amersfoort, Dienstplicht, draagvlak, democratie. Visies op de gewapende burgerdienst in Nederland en Europa sinds de achttiende eeuw (z.p. 1995)
