In het traditioneel-kerkhistorische spraakgebruik heeft confessionalisering betrekking op het ontstaansproces van confessionele kerken: de differentiatie van het middeleeuwse christendom tot verschillende denominaties met eigen confessies tijdens reformatie en contrareformatie (ca. 1500-1650).
De Duitse historici W. Reinhard en H. Schilling pleitten voor een integraalhistorische benadering en hebben daartoe aandacht gevraagd voor de maatschappelijke gevolgen van dit kerkelijke institutionaliseringproces. In hun voetspoor verstaat de modernere geschiedschrijving onder confessionalisering: de doordringing, verandering en vorming van staat, cultuur, rechtsleven, wetenschap, uiteindelijk van de hele maatschappij, door de geest van een confessioneel christendom, als aanzet tot en voorspel op de nieuwe tijd. Bij deze sociaal-historische herijking van het begrip zijn kritische kanttekeningen geplaatst. Is ermee recht gedaan aan de religieuze pluriformiteit en de regionale verscheidenheid die de zestiende en zeventiende eeuw kenden? Was elke ontwikkeling, zoals het groeiende neutralisme in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, aan de confessie gerelateerd? Niettemin is met confessionalisering een belangrijk proces gesignaleerd.
In politiek opzicht droeg het ontstaan van georganiseerde, confessionele kerken bij aan de consolidatie van de staat. Deze verstevigde zijn greep op de bevolking door de sociale controle die de kerk met onderwijs, armenzorg en kerkelijke tucht uitoefende. In cultureel opzicht droeg de gereformeerde religie in de Republiek op deze wijze bij aan het ontstaan van een eigen volksidentiteit. In intellectueel opzicht bevorderde de toenemende confessionele rivaliteit de opkomst van rationalisme en tolerantie.
Auteur
W. Janse [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
W. Reinhard, ‘Zwang zur Konfessionalisierung? Prolegomena zu einer Theorie des konfessionellen Zeitalters’, in: Zeitschrift für historische Forschung 10 (1983) 257-277
H. Schilling, ‘Confessional Europe’, in: Th.A. Brady, Jr. e.a. (red.), Handbook of European History, 1400-1600, II (Leiden 1995) 641-681
W. Janse, ‘Canonisering en decanonisering van de confessie’, in: K.D. Jenner, G.A. Wiegers (red.), Heilige boeken en religieus gezag (Kampen 1998)
A. Lexutt, ‘Konfessionalisierung – neuer Schlauch für alten Wein?’, in: Verkündigung und Forschung 45 (2000) 3-24
