Strijd in de negentiende eeuw om onderwijsvrijheid.
De schoolstrijd vond zijn juridische afsluiting in 1917. In de schoolstrijd zijn drie fases te onderkennen.
In de eerste fase ging het om het karakter van de Nederlandse staat en daarmee van de openbare school. In 1798 had de staat een juridisch neutraal karakter gekregen; dit werkte ook door in het karakter van de openbare school. Voor zowel katholieken (Le Sage ten Broek) als sommige protestanten (Groen van Prinsterer) was dit onaanvaardbaar. Zij konden daarom in 1848 instemmen met de invoering door de liberalen van de vrijheid van onderwijs. Sindsdien was het mogelijk een school te stichten zonder toestemming van de overheid.
In de tweede fase, die eindigde in 1889, ging het om de vraag of van overheidswege bijzondere scholen bekostigd mochten worden. Met name door de schoolwet-Kappeyne van de Coppello uit 1878 kwam het bijzonder onderwijs in financiële moeilijkheden. Door de hogere kwaliteitseisen die deze wet stelde, namen de kosten toe. Een poging koning Willem III door middel van een volkspetitionnement te bewegen het wetsontwerp niet te tekenen, mislukte om constitutionele redenen. In 1889 kwam aan deze fase een einde toen bij de wet-Mackay bepaald werd, dat door het rijk elk jaar aan de bijzondere scholen een bijdrage zou worden verleend voor personele uitgaven, naar dezelfde maatstaf als bij wet voor de gemeente was vastgesteld.
In de derde fase was de inzet de financiële gelijkstelling van het bijzonder aan het openbaar onderwijs. In 1902 nam de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij de Groninger schoolmotie aan die zich niet verzette tegen de gelijkstelling, mits de bijzondere school aan dezelfde eisen van deugdelijkheid zou voldoen als de openbare. Mede hierdoor werd het mogelijk de vereiste tweederde meerderheid te verwerven voor de wijziging van de Grondwet. Door de instelling van de commissie-Bos werd de pacificatie voorbereid die in 1917 in de grondwet werd neergelegd in artikel 23.
Auteur
A. Postma [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen:
A. Postma, Handboek van het Nederlandse Onderwijsrecht (Zwolle 1995)
