Muziekinstrument dat binnen het West-Europese christendom beschouwd wordt als het liturgische instrument bij uitstek.
Het orgel deed in de Middeleeuwen zijn intrede in de liturgie. Behalve het begeleiden van koorzangers werd het ook solistisch gebruikt, bijvoorbeeld in de zogeheten alternatimpraktijk, waarbij verzen afwisselend vocaal of instrumentaal werden uitgevoerd.
In de Rooms-Katholieke Kerk zijn vanaf de zestiende eeuw regelmatig kerkelijke voorschriften voor de kerkmuziek uitgevaardigd. Een belangrijk voorschrift was dat het orgel de zangstemmen niet mag overheersen en dat het in bepaalde perioden van het kerkelijk jaar niet gebruikt mag worden. Met de herleving van het gregoriaans na 1850 werd het gebruikelijk het gregoriaans op orgel te begeleiden. Het orgel had daarbij een mediatieve functie: orgelmuziek was een middel om mensen in contact met het goddelijke te brengen. Na de liturgiehervormingen door het Tweede Vaticaans Concilie werd het orgel in de rooms-katholieke kerkdiensten bovendien gebruikt als begeleidingsinstrument voor de volkszang.
In het protestantisme – met name in de calvinistische traditie – kreeg het orgel vrijwel uitsluitend een praktische functie: het begeleiden van de zang van de gemeente. Zelfstandig orgelspel in en rond de kerkdiensten werd een algemeen getolereerde gewoonte. Aanvankelijk waren de gereformeerde kerkbesturen sterk gekant tegen elk liturgisch gebruik van het orgel. Omdat de instrumenten het eigendom waren van de stadsbesturen, bleven ze na de Reformatie in de kerkgebouwen staan. Zo konden ze vanaf het begin van de zeventiende eeuw aangewend worden als begeleidingsinstrument, in de hoop dat dit de kwaliteit van de gemeentezang zou verbeteren. Orgelbegeleiding verbeterde de gemeentezang niet, maar is desondanks wel blijven bestaan.
De centrale positie van het orgel als liturgisch instrument bij protestanten en rooms-katholieken heeft er mede voor gezorgd dat in Nederland een rijke en bloeiende orgelcultuur ontstaan is.
Auteur
Jan Smelik [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Christiaan Ingelse e.a. (red.), Nieuw Handboek voor de Kerkorganist (Zoetermeer 1995)
Anton Vernooij (red.), Van Satans Fluytencast tot Vox Angelica (Kampen 2003)
Th.G.A. Hoogbergen, Over geestdrift en bevlogenheid. 75 jaar Ons Middelbaar Onderwijs 1916-1991 (Tilburg 1991)
Informatie via internet
Orgelconcerten
