Gregoriaans

Eenstemmig, onbegeleid gezangenrepertoire voor de liturgie van de Romeinse ritus.

De veelal Latijnse (psalm)teksten komen uit de bijbel of zijn geschreven door tekstdichters. De naam verwijst naar de middeleeuwse legende over het ontstaan van het gregoriaans. De Heilige Geest zou het repertoire in het oor van paus Gregorius hebben gefluisterd, waarna zijn secretaris Paulus Diaconus het opschreef. Historisch gezien is het gregoriaans een repertoire waarvan de wortels reiken tot in het vroegchristelijke Syrië, en dat door evolutie en uitbreiding met nieuw repertoire zich uitstrekt tot aan de twintigste eeuw. In iedere eeuw ontstonden nieuwe gezangen en werd bestaand repertoire aangepast aan de toenmalige opvattingen over muziektheorie en uitvoeringspraktijk. Zo ontstonden in Amsterdam in de achttiende eeuw de zogenaamde Missa novae.

In enge zin begrepen is het gregoriaans een repertoire ontstaan in de achtste eeuw, door samensmelting van Frankisch en oud-Romeins repertoire in het gebied tussen de Seine en de Rijn. Naast het gregoriaans waren (zijn) ook andere repertoires in gebruik in andere landen van Europa, genoemd naar de liturgische traditie, stad, streek, land of monastieke traditie, zoals het Milanees (Noord-Italië), het Beneventaans (Midden- en Zuid-Italië), het Oud-Romeins (Rome), het Mozarabisch (Spanje), het Galicaans (Midden-Frankrijk), Aquitaans (Zuid-Frankrijk) en het Keltisch (Groot-Brittannië & Ierland). Het Milanees wordt nog steeds gezongen, hoofdzakelijk in Milaan. De cistercienzers, franciscanen, dominicanen, kartuizers en norbertijnen ontwikkelden na de tiende eeuw een eigen aangepaste versie van het gregoriaans, aangevuld met nieuwe eigen gezangen.

Alle genoemde repertoires bevatten gezangen voor de eucharistieviering en voor het getijdengebed. In beide typen kunnen vaste gezangen worden onderscheiden, zoals het Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei, openingsvers, zegen, en wisselende, zoals Introïtus, Graduale, Alleluia, Hymne, Antifoon, Responsorium.