Theoloog, grondlegger van de nadere reformatie (Heusden 3.3.1589 - Utrecht 1.11.1676)
Voetius studeerde theologie te Leiden en was achtereenvolgens predikant te Vlijmen en Engelen (1611) en Heusden (1617). In 1634 werd hij hoogleraar theologie en oosterse talen aan de illustre school (vanaf 1636 universiteit) te Utrecht. Voetius heeft meer dan een halve eeuw invloed uitgeoefend op de theologische wetenschap en het kerkelijk leven in de Republiek der Nederlanden. Hij beschouwde de theologie als een universele wetenschap die de basis moest leggen voor een gemeenschappelijke methode op het gebied van onderwijs en onderzoek op elk gebied. In aansluiting op het middeleeuwse adagium ‘geloof zoekt inzicht’ (Anselmus) probeerde hij een verbinding tot stand te brengen tussen spiritualiteit (pietas, vroomheid) en rationaliteit (scholastiek). Zijn programmatisch streven naar samenhang tussen vroomheid en wetenschap kwam naar voren in zijn rede bij aanvaarding van het hoogleraarschap. Alle wetenschapsbeoefening en in het bijzonder de theologie diende een praktische spits te hebben. Kennis is geen doel op zichzelf, maar moet tot geloof, hoop en liefde leiden.
Theologisch kreeg Voetius’ streven gestalte in de grote standaardwerken die hij in de loop van zijn leven publiceerde. In 1664 verscheen Ta Askètika sive Exercitia pietatis, een praktische vroomheidsleer. De Politica Ecclesiastica (4 delen, 1663-1676) bevatte een uitvoerige behandeling over het gereformeerde kerkrecht. In de Disputationes Selectae (5 delen, 1648-1669) behandelde hij met behulp van scholastieke redeneertechnieken, onderscheidingen en begrippen specifieke onderwerpen uit de dogmatiek. Constante factor in zijn werk was zijn oppositie tegen arminiaanse en cartesiaanse denkbeelden. Daarin zag Voetius een bedreiging voor het voortbestaan van de gereformeerde kerk en de republiek. De filosofische methode van de twijfel ondermijnde het universitaire onderwijs, zoals dit Voetius voor ogen stond. Het conflict met Coccejus had vooral betrekking op de zondenvergeving en de vormgeving van de zondagsheiliging.
Voetius heeft de grondslag gelegd voor een grote bloei van de Utrechtse academie, maar latere ontwikkelingen in kerk en staat schiepen omstandigheden die niet gunstig waren voor een bredere doorwerking van zijn levenswerk.
Auteur
W.J. van Asselt [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
A.C. Duker, Gisbertus Voetius, 3 dln. (Leiden 1897-1915)
J. van Oort e.a. (red.), De onbekende Voetius (Kampen 1989)
W.J. van Asselt en E. Dekker (red.), De scholastieke-Voetius. Een luisteroefening aan de hand van Voetius’ Disputationes Selectae (Zoetermeer 1995)
W.J. van Asselt e.a. (red.), Inleiding in de gereformeerde scholastiek (Zoetermeer 1998)
Zie ook
Gisbertus Voetius (2008)
