Vaticanum II. Oecumenisch concilie, gehouden van 1962 tot 1965.
In een gewone preek op 25 januari 1959 had paus Johannes XXIII bijna terloops zijn voornemen bekend gemaakt om een oecumenisch concilie bijeen te roepen. Het zou nodig zijn om de Rooms-Katholieke Kerk weer ‘bij de tijd’ te brengen; aggiornamento noemde hij het, en dat werd sindsdien het sleutelwoord. Na drie jaar voorbereiding werd het Tweede Vaticaans Concilie (Vaticanum II) op 11 oktober 1962 in Rome plechtig geopend in aanwezigheid van ruim 2500 bisschoppen uit de hele wereld. Voor het eerst in de geschiedenis waren ook niet-katholieke christenen toegelaten als waarnemers alsook geselecteerde lekentoehoorders. Deze kerkvergadering kende vier zittingsperioden.
De eerste zitting in 1962 moest nog grotendeels worden besteed aan technische en structurele problemen. Op 3 juni 1963 overleed paus Johannes XXIII en zijn op 21 juni gekozen opvolger Paulus VI besliste dat het concilie moest worden voortgezet.
De tweede zitting in 1963 werd vooral beheerst door de discussie over de tekst betreffende de kerk: al dan niet vermelding van Maria, herinvoering van het diaconaat, de rol van de bisschoppen. Gereedgekomen teksten over de liturgie en de publiciteitsmedia werden gepubliceerd. Tijdens een historische reis naar Jeruzalem in januari 1964 ontmoette Paulus VI de oosterse patriarch Athenagoras.
De derde zitting in 1964 besteedde speciale aandacht aan de openbaring, de oecumene, de oosterse kerken, de vrijheid van godsdienst, de religieuzen en het lekenapostolaat. De definitieve dogmatische constitutie over de kerk werd gepubliceerd.
De vierde zitting in 1965 stond enigermate onder druk, omdat de deelnemers het concilie wilden afsluiten en nog een aantal teksten moesten afronden en gereed maken voor publicatie, waaronder die over kerk en wereld. In totaal hebben tijdens het concilie 168 plenaire vergaderingen plaatsgevonden, waaraan 2860 bisschoppen en prelaten uit de hele wereld deelnamen. Van hen stierven er tijdens die periode van drie jaar 253 en werden er 296 nieuwe benoemd. Van 1342 deelnemers zijn de reis- en/of verblijfkosten door het Vaticaan betaald.
Tijdens een plechtige maar geenszins triomfalistische ceremonie werd op 8 december 1965 het concilie beëindigd. Vaticanum II heeft zestien documenten nagelaten: vier constituties, negen decreten en drie verklaringen.
In impact is dit concilie vergelijkbaar met het Concilie van Trente in de zestiende eeuw: alle theologische en organisatorische aspecten van de kerk zijn door het wereldepiscopaat onder de loep genomen. Maar meer nog dan Trente heeft dit concilie de ontwikkeling van de rooms-katholieke kerk op velerlei gebieden beïnvloed. Door een aantal wegen vrij te maken en door een zekere verstarring op te geven, heeft het inderdaad de aggiornamento gerealiseerd die Johannes XXIII voor ogen stond. Te noemen zijn het gebruik in de liturgie van de volkstaal in plaats van het traditionele Latijn en de opwaardering van de rol van de leken in de kerkgemeenschap. Vaak echter heeft het toch slechts halve oplossingen gebracht, omdat de gedachten nog niet geheel rijp waren, ofwel omdat met name in hogere kerkelijke kringen de tenuitvoerlegging van de maatregelen van kerkvernieuwing door conservatieve krachten werd tegengewerkt. Door het enerzijds vasthouden aan zaken die vanouds geacht werden bij de traditie te horen en anderzijds door het ter discussie stellen daarvan is de Rooms-Katholieke Kerk in een postconciliaire crisis geraakt die nooit eerder zulk een omvang heeft gehad.
Auteur
L. van Gelder [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
D.A. Seeber, Das Zweite Vaticanum: Konzil des Übergangs (1966)
Constituties en Decreten van het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie (1986)
R. Latourelle, Vatican II: assessment and perspectives twenty-five years after (1988)
J. Jacobs (red.), Is Pinksteren voorbij? Het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie tussen geschiedenis en actualiteit (1989)
J. Krenn, Aufbruch des zweiten Vatikanische Konzils heute (1993)
G. Alberigo en J.A. Komonchak, History of Vatican II, V dln. (Maryknoll/Leuven 1995)
