Kerkelijke organisatie op basis van de bijbelse gegevens over de ambten, die zich onderscheid van het hiërarchische stelsel van het episcopalisme enerzijds, en van het independentisme van het congregationalisme anderzijds.
De wortels van het presbyterianisme liggen in de Zwitserse reformatie, met name bij Calvijn. Hoewel verschillende gereformeerde kerken op het Europese vasteland een presbyteriaans kerkbestuur aannamen, wordt het presbyterianisme vooral in verband gebracht met de Schotse Kerk en haar dochterkerken in het buitenland. De Schotse hervormer John Knox, die bij Calvijn studeerde, was de belangrijkste auteur van het eerste Book of Discipline (1560) van de Schotse Kerk, waarin veel essentiële aspecten van het presbyteriaanse kerkbestuur werden geïntroduceerd, waaronder de functie van ouderling. Andrew Melville, die ook een tijd in Genève doorbracht, voegde in het tweede Book of Discipline (1581) het concept van de presbytery toe – een kerkelijke vergadering, tussen een gemeentevergadering (congregational session) en een synode (Assembly) in. De Westminster Confession of Faith van 1645 werd het definitieve confessionele ijkpunt van het presbyterianisme.
Schotse immigratie leidde ertoe dat ook in veel andere Engelssprekende landen Presbyteriaanse kerken werden gesticht. De oorsprong van de Presbyteriaanse Kerk in Ierland ligt bij de Schotten die zich in de provincie Ulster vestigden. Zij brachten ook het presbyterianisme naar Amerika. Francis Makemie, een Schotse immigrant uit de Ulster Plantation, richtte in 1706 de eerste presbytery in de koloniën op.
Onenigheid over religieuze opwekkingen veroorzaakte van 1741 tot 1758 een scheuring onder de presbyterianen, tussen de Old Side (die de maatregelen daartegen afkeurden) en de New Side (die ze goedkeurden).
Een tweede scheuring vond plaats in 1837-1838, tijdens de tweede Great Awakening, tussen de Old School en New School presbyterianen. De vraag over de afschaffing van de slavernij verdeelde de presbyterianen in Noord en Zuid aan het begin van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865). Noordelijke en zuidelijke kerken werden in 1983 herenigd en vormden samen de Presbyterian Church in the United States of America, de grootste presbyteriaanse denominatie in de Verenigde Staten. Presbyteriaans zendingswerk in de negentiende en twintigste eeuw leidde tot de oprichting van presbyteriaanse kerken wereldwijd.
De vorming in 1877 van The Alliance of the Reformed Churches throughout the World holding the Presbyterian System (nu: de World Alliance of Reformed Churches) heeft het onderlinge contact tussen de presbyteriaanse kerken wereldwijd vergemakkelijkt.
Auteur
Clifford B. Anderson [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Janet G. MacGregregor, The Scottish Presbyterian Polity: A Study of its Origins in the Sixteenth Century (Edinburgh 1926)
Walter Lingle en John Kuykendall, Presbyterians: Their History and Beliefs (Atlanta 1978)
James H. Smylie, A Brief History of the Presbyterians (Louisville 1996)
