Stedelijke processie (circuitus civitatis) bij uitstek.
Spectaculaire, theatrale processies die door alle middeleeuwse Nederlandse steden trokken op de dag van het patroonfeest van de stad of de parochiekerk. Laatmiddeleeuwse ommegangen waren door hun omvang en feestelijke karakter van groot sociaaleconomisch belang. Een ‘ommegang’ maakt een cirkelachtige beweging en keert terug in de kerk van waaruit ze is vertrokken.
Overigens kent het begrip binnen de (Noord-)Nederlandse cultuur een dubbele betekenis. Enerzijds is het de benaming voor de stedelijke ommegang in strikte zin, anderzijds worden er ook de min of meer individuele stille bedetochten (zie stille omgang) mee aangeduid die sinds de zeventiende eeuw in de Republiek als een pragmatische aanpassing op het verbod van processies werden gehouden.
De begrippen ‘ommegang’ en ‘processie’ worden vaak in samenhang gebruikt om de karakteristieke tweedeling van de middeleeuwse ommegang aan te geven. Ze bestonden namelijk uit zowel een stedelijk-profaan als een kerkelijk-religieus onderdeel, ook wel getypeerd als de ‘processie van recreatie’ en de ‘processie van devotie’. Het kerkelijke onderdeel bestond uit een formele sacramentsprocessie met het heilig sacrament en/of de reliek van de patroonheilige, vergezeld van liturgische gezangen, gebeden en processieattributen. Het wereldlijke onderdeel was een meer of minder sacraal spektakel (theatrum sacrum), bestaande uit de magistraat, schuttersen ambachtsgilden, tableaux vivants, muzikanten, toneelspelers, rederijkers enzovoorts.
In de late Middeleeuwen deden door historisering en mythologisering nieuwe voorstellingen hun intrede in de stadsommegangen, los van bijbelse connotaties. De daarin figurerende ommegangsreuzen en reuzendieren kwamen voornamelijk in Noordwest-Europa voor, met als kerngebied de Bourgondische Nederlanden. Overigens begon sinds het einde van de veertiende eeuw in de Nederlanden het onderscheid tussen de grote stedelijke relieken- of sacramentsprocessies en de stedelijke ommegang meer en meer te vervagen.
Auteur
Peter Jan Margry [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
B.H.D. Hermesdorf, Rechtsspiegel. Een rechtshistorische terugblik in de Lage Landen van het herfsttij (Nijmegen 1980)
Bart A.M. Ramakers, Spelen en figuren. Toneelkunst en processiecultuur in Oudenaarde tussen Middeleeuwen en Moderne Tijd (Amsterdam 1996)
