Personen die van grote betekenis zijn geweest voor de verdediging en ontwikkeling van de christelijke leer binnen de vroege kerk, staan bekend als kerkvader.
Zij worden vaak onderscheiden naar de taal waarin ze publiceerden: Grieks of Latijn. Tot de Griekse kerkvaders behoren allereerst de zogeheten apologeten. Justinus, Tatianus, Athenagoras en anderen probeerden in de tweede eeuw de christelijke leer met rationele argumenten te verdedigen. De gnostiek werd in deze tijd vooral bestreden door de bekendste theoloog van deze eeuw, Irenaeus van Lyon. In de derde eeuw werkten in Alexandrië Clemens, wel de eerste christelijke geleerde genoemd, en Origenes, een zeer belangrijke maar tegelijk omstreden theoloog.
In de vierde eeuw (bloeitijd van de vroege kerk) leefden de belangrijkste kerkvaders. Eusebius van Caesarea kreeg naam als ‘vader van de kerkgeschiedenis’. Athanasius (Alexandrië) verdedigde tegenover Arius de leer van Nicea omtrent de godheid van Christus. De zogenoemde cappadociërs (Basilius de Grote, Gregorius van Nyssa en Gregorius van Nazianze) leverden de theologie scherpere formuleringen met hun doordenken van de drie-eenheid. Johannes Chrysostomus (zijn bijnaam betekent ‘gouden mond’) werd bekend als de grote, onverschrokken prediker in Constantinopel. In Alexandrië leefde Cyrillus als diplomatiek kerkvorst en bestrijder van Nestorius.
Bij de Latijnse kerkvaders noemen we in de derde eeuw Tertullianus, bekend door zijn Apologeticum, zijn bestrijding van de gnostiek en zijn funderend schrijven over de drie-eenheid; de term ‘triniteit’ is van hem. Zijn leerling Cyprianus populariseerde zijn werk en schreef fundamenteel over de katholieke kerk (‘buiten de kerk geen zaligheid’). Lactantius schreef het eerste in het Latijn gestelde totaaloverzicht van het christelijke geloof. De vierde eeuw laat ook in het Latijnse Westen grote mannen zien. Te denken valt aan Ambrosius (prediker, pastor en bestrijder van arianisme en heidendom), aan Hieronymus (groot filoloog en vader van de Vulgaat) en aan ‘de leraar van de genade’, Augustinus.
Auteur
J.A. Meijer [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Siegmar Döpp, Wilhelm Geerlings, Peter Bruns (red.), Lexikon der antiken Christlichen Literatur, 3 (Freiburg/Basel/Wien 2002)
