Katholieke religieuze orde van mannen.
Als Sociëteit of Broederschap van Jezus ontstaan in 1534 in Parijs, vanuit een internationale vriendengroep onder leiding van Ignatius van Loyola. In 1540 pauselijk goedgekeurd. De doelstelling was geloofsverkondiging en spirituele vorming, vooral daar waar de nood het hoogst is. Zij zien af van koorgebed, habijt en slotklooster met het oog op beschikbaarheid en inculturatie.
De oorspronkelijke Constituties (1558) zijn in 1995 voorzien van aanvullende normen. De orde kent priesters en lekenbroeders.
Aan het hoofd staat een algemeen overste, een ‘generaal’; deze wordt voor het leven gekozen door een Algemene Vergadering van afgevaardigden uit alle provincies. De generaal benoemt de provinciale oversten, die de plaatselijke oversten aanstellen. De 85 provincies zijn ondergebracht in 10 regionale ‘assistenties’.
De jezuïeten werden wereldwijd gevraagd vanwege hun gratis onderwijs (onder andere catechismus), culturele vorming en prediking. Zij bewogen zich op alle gebieden van kunst en wetenschap. Franciscus Xaverius (†1552) was de eerste in een lange rij van inventieve missionarissen, die met respect voor plaatselijke cultuur aandacht vragen voor de christelijke boodschap.
Theologische, pastorale en politieke conflicten leidden tot pauselijke opheffing van de jezuïeten in 1773; in Rusland konden zij echter blijven doorwerken. In 1814 werd de orde hersteld, met de Amsterdammer Jan-
Philip Roothaan als algemeen overste. De orde groeide explosief, ondanks een aanvankelijk ultramontaans keurslijf, en bereikte in 1965 als hoogtepunt 36.000 leden.
Op de algemene vergadering van 1995 werd de doelstelling van de jezuïeten bijgesteld: integratie van dienst aan het geloof, inzet voor gerechtigheid, inculturatie en interreligieuze dialoog. In 2003 had de orde ruim 20.000 leden; in Nederland 159 in 10 huizen.
Auteur
Paul Begheyn [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Alain Woodrow, De jezuïeten. Geschiedenis van een macht (Baarn 1993)
Paul Begheyn, Gids voor de geschiedenis van de jezuieten in Nederland 1850-2000 (Nijmegen 2002)
