Predikant, godsdienstsocioloog, socialist (Makkum 21.2.1888 - Driebergen 7.1.1971)
Banning groeide op in een vissersgezin in Makkum en volgde een onderwijzersopleiding in Haarlem. Hij was secretaris van de landelijke Kweekelingen Geheelonthoudersbond (KGOB), die streefde naar geheelonthouding, liefde voor de natuur en vrije sociale omgang tussen jongens en meisjes. Zijn leven lang bleef Banning een man van idealen. In 1913 ging hij theologie studeren in Leiden, want als pastor wilde hij meewerken aan de geestelijke verheffing van het volk. Een jaar later werd hij lid van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), uit afkeer van kapitalisme en liberalisme. Volgens Banning hadden liberalisme en kapitalisme het individu losgerukt van de gemeenschap, waardoor het vervreemd was van zichzelf en de medemens. Het socialisme moest de breuk herstellen, door te strijden voor individuele vrijheid en sociale gerechtigheid als grondslagen voor een nieuwe gemeenschap.
Als jong predikant in het Gelderse Haarlo raakte hij betrokken bij het werk van de Vereniging Woodbrookers in Holland, die in het nabijgelegen Barchem cursussen over religieuze, maatschappelijke en culturele onderwerpen organiseerde. Weldra werd Banning voorzitter van een afzonderlijk werkverband, de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers. Hij gaf er cursussen voor gelovigen van allerlei snit, vanaf 1930 ook in Bentveld. Leidraad was het religieus socialisme. Tegenover zelfzucht, geweld, onderdrukking en uitbuiting plaatste Banning de ‘onvergankelijke waarden’ van sociale gerechtigheid en broederlijke gemeenschap.
De SDAP beleed nog de klassenstrijd, maar stond welwillend tegenover Bannings ethisch gefundeerd en idealistisch geformuleerde socialisme. Zij hoopte dat confessionele arbeiders zo de partij binnenkwamen. Op zijn beurt bestreed Banning het marxistische beginsel van de SDAP, vanaf 1931 als lid van het partijbestuur. Zijn voornaamste podium was Tijd en Taak, het blad van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers, waarvan hij hoofdredacteur was. In 1937 schrapte de SDAP de klassenstrijd uit haar program en koos ze voor een humanistischsocialistische ideologie die de partij aantrekkelijk moest maken voor intellectuelen, middenstanders en kleine boeren. Tot Bannings teleurstelling verwierp ze de nationale ontwapening. Banning waarschuwde al vroeg tegen het nationaal-socialisme.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef Banning met andere vooraanstaande Nederlanders als gijzelaar in Sint-Michielsgestel. Zij spraken er over de vernieuwing van het politieke bestel na de oorlog. Banning bepleitte een doorbraak van de oude partijverhoudingen, die volgens hem waren gebaseerd op achterhaalde ideologische inzichten. In de toekomst moest het bestel worden beheerst door een partij van behoudende christenen en conservatief-liberalen, en door een partij van socialisten en progressieve liberalen en christenen, uitgaand van het personalistisch socialisme, door Banning omschreven als ‘onbaatzuchtige dienst aan onze gehele volksgemeenschap’. Zijn inzet voor de doorbraak leidde in 1946 tot de oprichting van de Partij van de Arbeid (PvdA). Banning werd de partij-ideoloog.
Tegelijk deed Banning mee aan de vernieuwing van de Nederlandse Hervormde Kerk. Voor de oorlog was zij verlamd door richtingenstrijd, na de oorlog zou zij een ‘Christus belijdende volkskerk’ moeten zijn. Daartoe werd in 1945 in Driebergen het instituut Kerk en Wereld opgericht. De studenten zouden straks werkzaam zijn als werker in de kerkelijke arbeid (wika). Banning was hoofd van de opleiding. Vanaf 1946 was hij bovendien buitengewoon hoogleraar in de kerkelijke sociologie te Leiden.
Banning was een vruchtbaar auteur. Behalve honderden artikelen publiceerde hij boeken over maatschappelijke stromingen en problemen. De bekendste zijn Hedendaagse Sociale Bewegingen (1938) en Karl Marx. Leven, leer, betekenis (1960). Beide boeken zijn vele malen herdrukt.
Auteur
W. Bouwman [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
H. Zunneberg, Willem Banning 1888-1971. Een onderzoek naar de verhouding van zijn spiritualiteit tot zijn sociaal-politiek engagement (Den Haag 1978)
H. van Wirdum-Banning, Willem Banning 1888-1971. Leven en werken van een religieus socialist (Amersfoort 1988)
M.B. ter Borg (red.), Banning als denker (Utrecht 1988)
Zie ook
Willem Banning (2008)
