De wijze waarop Christus in het avondmaal aanwezig wordt gedacht, leidde zowel in de Middeleeuwen als de Reformatie tot controversen.
In de negende eeuw ontstond een conflict over het symboolkarakter van het avondmaal tussen Radbertus en Ratramnus, beiden monniken van Corbie (Frankrijk). Elk van hen schreef een tractaat met dezelfde titel, Over het lichaam en het bloed van Christus. Radbertus identificeerde brood en wijn (signa) met het lichaam en bloed van Christus (res), de realistische opvatting. Ratramnus verdedigde het tekenkarakter van brood en wijn. Beiden beriepen zich op Augustinus.
Halverwege de elfde eeuw ontdekte Berengarius van Tours, die zelf de symbolische opvatting aanhing, het tractaat van Ratramnus. Hij plaatste dit tegenover het ultrarealisme van Radbertus en zijn eigen voornaamste opponent, Lanfranc. In de avondmaalsstrijd van de elfde eeuw heeft de Radbertus- en Ratramnusreceptie de antithese tussen realisme en symbolisme sterk bepaald. Door kardinaal Humbertus werd Berengarius in 1059 gedwongen tot het afzweren van de belijdenis dat de tekens alleen symbool van het lichaam en bloed van Christus waren, en dat de substantie van brood en wijn bleef bestaan. Vervolgens opponeerde ook Lanfranc tegen Berengarius dat het aardse lichaam van Christus fysiek aanwezig is in de avondmaalstekens (werkelijke tegenwoordigheid). Toen Berengarius dit standpunt afwees, werd hij naar Rome ontboden en gedwongen te belijden dat de tekens substantieel in het lichaam van Christus veranderd werden (1079). De ‘verletterlijking’ van ‘dit is mijn lichaam’, kreeg mede door kardinaal Humbertus en Lanfranc sterke invloed in de kerk. Dit mondde in 1215 uit in het leerstuk van de transsubstantiatie: het brood en de wijn die op het altaar gelegd worden, zijn na de consecratie exclusief het ware lichaam en bloed van Christus.
Voor de posities van gereformeerden, luthersen en zwinglianen zie avondmaal.
Auteur
F. van der Pol [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
W.H. Beekenkamp, De avondmaalsleer van Berengarius van Tours (Den Haag 1940)
J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger. La controverse eucharistique du XIe siècle, SSL 37 (Leuven 1971)
