Benaming voor een afwijzende houding tegenover de Rooms-Katholieke Kerk en haar leden, die het duidelijkst zichtbaar wordt in perioden van maatschappelijke spanningen.
Van oudsher kan er in protestants Nederland een drietal ‘vormen’ van antipapisme worden onderscheiden. Allereerst de oervorm, die stoelt op theologische bezwaren. Zo verwerpen protestanten niet alleen het oppergezag van de paus, maar zijn zij ook uitgesproken tegenstanders van fenomenen als de biecht, de Maria- en heiligenverering. De tweede vorm berust op de historische vooronderstelling dat de Nederlandse staat is ontstaan uit de strijd voor vrijheid en onafhankelijkheid van de protestantse voorvaderen tegen Rome. In deze visie is ons land in de kern een protestantse natie en kunnen landgenoten, die desondanks katholiek zijn gebleven, onmogelijk worden gezien als echte vaderlanders.
Naarmate in de loop van de negentiende eeuw de democratisering van het Nederlandse staatsbestel tot wasdom kwam, werd de angst voor een ‘roomse’ machtsovername steeds actueler, omdat de katholieken een electorale machtsfactor gingen vormen waarmee voortaan rekening moest worden gehouden. De politiek- maatschappelijke vorm van antipapisme was geboren. Diverse protestantse genootschappen en partijen hebben op alle mogelijke manieren geprobeerd de rooms-katholieke opmars te stuiten. Daarbij werden bovengenoemde bezwaren dikwijls zo weinig kritisch vermengd, dat het gegronde argumenten tegen bepaalde aspecten van de katholieke leer naar de achtergrond verdrong. Sinds het einde van de jaren zestig van de twintigste eeuw, toen de emancipatie van de katholieken was voltooid en zij zich meer en meer gingen bewegen buiten de ideologische levenssferen van de eigen zuil, is het antipapisme een marginaal verschijnsel geworden.
Zie ook aprilbeweging, Bronsveld, Hervormd-Gereformeerde Staatspartij.
Auteur
Johan van Zuthem [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Anton van de Sande, ‘Roomse buitenbeentjes in een protestantse natie?, in: M. Gijswijt-Hofstra (red.), Een schijn van verdraagzaamheid (Hilversum 1989)
Johan van Zuthem, ‘Heelen en halven’. Orthodoxprotestantse voormannen en het ‘politiek’ antipapisme in de periode 1872-1925 (Hilversum 2001)
