Door de eeuwen heen heeft het probleem van de vrije wil filosofen en theologen in de greep gehouden. Het probleem veronderstelt dat vrijheid en determinisme elkaar uitsluiten.
In meer recente discussies is echter juist deze veronderstelling geproblematiseerd en is door de zogenaamde compatibilisten (de zeventiende-eeuwse filosofen Thomas Hobbes en John Locke) betoogd dat vrijheid verenigbaar is met determinisme. Incompatibilisten, zoals de achttiendeeeuwers Thomas Reid en Immanuel Kant, hebben echter betoogd dat hun gedachtegang berust op een fundamenteel misverstaan van de notie ‘vrijheid’. Wat de compatibilist zegt dat vrijheid is, is helemaal geen vrijheid! Zijn vrijheid is niets anders dan de vrijheid om dat te doen wat je wilt. Maar, zegt de incompatibilist, werkelijke vrijheid is de vrijheid om te wíllen of om keuzes te maken. Wanneer we in het dagelijkse leven en in de filosofie spreken over het probleem van vrijheid of determinisme, dan hebben we het over keuzevrijheid, niet over de afwezigheid van belemmeringen – en keuzevrijheid is werkelijk incompatibel met determinisme! In het contemporaine debat worden incompatibilisten die geloven in de vrije wil libertarians genoemd, en incompatibilisten die geloven in determinisme hard determinists (voorbeelden zijn Joseph Priestley en Spinoza). Compatibilisten, zoals Gottfried Leibniz (1646-1716) en David Hume, worden soft determinists genoemd.
De meest populaire positie aan het begin van de eenentwintigste eeuw is zonder twijfel die van het compatibilisme. Maar ook de andere posities hebben bekwame verdedigers. In de christelijke traditie heeft Maarten Luther in zijn discussie met Desiderius Erasmus geargumenteerd tegen de vrije wil en vóór een vorm van determinisme, een determinisme door de wil van God. Luther was dus een incompatibilist en een harde determinist. In christelijke kring zijn echter ook posities ontwikkeld die analoog zijn aan zacht determinisme en libertarianisme. Aan de andere kant is het de vraag of de theologische problematiek van de vrije wil op deze wijze wel recht wordt gedaan.
Auteur
René van Woudenberg [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Peter van Inwagen, An Essay on Free Will (Oxford 1983)
Tim O’Connor (ed.), Agents, Causes, and Events. Essays on Free Will and Indeterminism (Oxford 1995)
Derk Pereboom (ed.), Free Will (Indianapolis 1997)
