Vertaling van Freethinkers, in de zeventiende eeuw de benaming voor aanhangers van het deïsme. In de negentiende eeuw werd het de naam van een beweging die in vrijheid wilde denken, onafhankelijk van het gezag van kerk of goddelijke openbaring. De voedingsbronnen waren deïsme, positivisme, theologisch modernisme en vrijmetselarij. In Nederland organiseerden de vrijdenkers zich in de vereniging De Dageraad (1856), die een gelijknamig tijdschrift uitgaf. Aanvankelijk stonden de Nederlandse vrijdenkers nog onder invloed van de vrijmetselarij, na 1880 overheersten het socialisme en het materialisme met zijn scherpe, rationalistische kritiek op kerk en godsdienst. De vrijdenkers streden tegen militarisme en kolonialisme en verzetten zich al vroeg tegen nationaal-socialisme en antisemitisme. In 1957 kreeg de vrijdenkersvereniging De Dageraad een nieuwe naam, De Vrije Gedachte, thans Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte, met het gelijknamige tijdschrift.
Auteur
W. Bouwman [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
O. Noordenbos en P. Spigt, Atheïsme en vrijdenken in Nederland (Nijmegen 1976)
Jan G.A. ten Bokkel, Gidsen en Genieën. De dageraad en het vrije denken in Nederland 1855-1898 (Dieren 2003)
