Wijsgerige stroming, sinds de jaren 1930 ontwikkeld binnen het Nederlandse gereformeerde protestantisme.
Oudere benamingen zijn: calvinistische wijsbegeerte of wijsbegeerte der wetsidee, naar het in 1935-1936 gepubliceerde hoofdwerk van H. Dooyeweerd (afbeelding). De bedoeling van de grondleggers (H. Dooyeweerd en D.H.Th. Vollenhoven) was om een wijsbegeerte te ontwikkelen die in overeenstemming is met de heilige Schrift.
In de reformatorische wijsbegeerte wordt gesteld dat alle wetenschap en wijsbegeerte noodzakelijkerwijs religieus bepaald is. Dooyeweerd heeft in zijn theorie van de grondmotieven laten zien dat in de westerse geschiedenis humanistische en christelijke stelsels van religieuze vooronderstellingen met elkaar in botsing zijn. Het ging er Dooyeweerd om de vaak verborgen religieuze uitgangspunten van de wetenschap aan het licht te brengen en uitgangspunt van gesprek te maken. Daarom probeerde hij aan te tonen dat het postulaat van de autonomie van het denken onhoudbaar is. Algemeen wordt erkend dat hij hiermee zijn tijd ver vooruit was.
De reformatorische wijsbegeerte is tevens bekend vanwege haar theorie van de modale aspecten (aspectenleer). Kuypers sociologische opvatting over de soevereiniteit in eigen kring wordt hierin uitgewerkt als een ontologisch principe. Daarnaast is er de theorie van de individualiteitstructuren. Deze geeft de mogelijkheid gewone dingen (‘entiteiten’) te analyseren. Zegt de theorie van de modale aspecten hoe dingen zijn, de theorie van de individualiteitstructuren zegt wat ze zijn.
Algemeen wordt erkend dat het monumentale werk van H. Dooyeweerd de grondthema’s en aanpak van de reformatorische wijsbegeerte het helderst uitdrukt. Niettemin is er een zelfstandige betekenis van Vollenhoven naast Dooyeweerd, inclusief onderlinge verschillen, bijvoorbeeld in hun opvatting van de tijd en het historische. Vollenhoven heeft deze ‘divergenties’ echter altijd ondergeschikt gemaakt aan het belang van de beweging als geheel.
Vanaf 1948 is de reformatorische wijsbegeerte in Nederland verder verbreid, onder andere via bijzondere leerstoelen die werden ingenomen door leerlingen van Dooyeweerd als J.P.A. Mekkes, K.J. Popma, H. van Riessen en S.U. Zuidema. Ook naar de Verenigde Staten, Canada, Zuid-Afrika en Zuid-Korea is deze reformatorische wijsbegeerte door internationale contacten overgebracht.
Auteur
R. Kuiper [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
René van Woudenberg, Gelovend denken. Inleiding tot een christelijke filosofie (Amsterdam/Kampen 1992)
