Een begrip met een theologische of metafysische en een sociaal-filosofische betekenis.
In de theologie heeft F. Schleiermacher met de aanduiding personalisme het persoonskarakter van God gesteld tegenover het pantheïsme. In de Verenigde Staten ontstond in de negentiende eeuw een personalistische stroming in de filosofie rond B.P. Bowne (1847-1910). Het persoonskarakter van de werkelijkheid, waarbij dit zowel op God als op mensen betrokken werd, werd gesteld tegenover een mechanistisch, wetenschappelijk wereldbeeld. Vrijwel los hiervan kwam in Europa personalisme op als aanduiding voor een aantal stromingen in de sociale filosofie die hun uitgangspunt niet kiezen in het op zichzelf staande individu (zoals het liberalisme), evenmin in het collectief of de gemeenschap (zoals het socialisme), maar juist in de onverbrekelijke samenhang tussen enkeling en gemeenschap. Menszijn is met anderen zijn.
Tegenover collectivistische tendensen verdedigt het personalisme de waardigheid van de enkele mens. Tegenover individualiserende tendensen wijst het personalisme op noties als verantwoordelijkheid, ontmoeting en (vormende) gemeenschap. Tot het personalisme wordt vaak de dialogische filosofie van M. Buber gerekend, terwijl de filosofie van het menselijke gelaat van E. Levinas als een geradicaliseerde voortzetting ervan te zien is. In Rusland is te wijzen op N. Berdjajew. Het personalisme heeft in de twintigste eeuw in de katholieke traditie ingang gevonden via Max Scheler, Jacques Maritain, Gabriël Marcel (1888-1973), Emmanuel Mounier (1905-1950) met het tijdschrift Esprit, en later via de Poolse filosoof en literator Karol Wojtyla, beter bekend als paus Johannes Paulus II. De Belgische christen-democratie (CVP, CD&V) heeft zich expliciet op het personalisme gebaseerd.
In het Nederlandse taalgebied heeft het personalisme een rol gespeeld bij de totstandkoming van de Partij van de Arbeid (1947), via de christen-socialist Willem Banning, in de aanvangsjaren de partij-ideoloog van de nieuwe socialistische formatie. Een pedagogische uitwerking van het personalisme werd in Nederland geformuleerd door de pedagoog en wijsgeer Ph.A. Kohnstamm.
Auteur
G.J. Buijs [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
Harm Hofstee Pzn., Het bijbels personalisme van prof. dr. Ph.A. Kohnstamm. Ontstaan en grondslagen (Assen 1973)
