Benaming voor een richting onder katholieke filosofen en theologen, waarin teruggegrepen wordt op de scholastiek van de Middeleeuwen (Vorzeit).
De wortels van deze richting liggen in het begin van de negentiende eeuw. Vanaf het midden van die eeuw krijgt de neoscholastiek met name in Italië en Duitsland steeds grotere invloed. Het hoogtepunt ligt in de periode na het Eerste Vaticaans Concilie (1870). In 1879 geeft paus Leo XIII in de encycliek Aeterni patris officieel steun aan de neoscholastiek en met name aan de dominante stroming daarbinnen, het neothomisme. De invloed van de neoscholastiek op de filosofie en theologie werkt door tot in het midden van de twintigste eeuw.
De neoscholastiek ontstond in reactie op de ideeën van de Verlichting en de Franse Revolutie en hun gevolgen voor kerk en maatschappij (onder andere secularisatie). Dat verklaart het apologetische en defensieve karakter van de meeste neoscholastieke literatuur. Het verklaart ook de grote aandacht voor de (sociale) filosofie: in de ondertitel van Aeterni Patris wordt de christelijke filosofie van Thomas genoemd.
Het oordeel over de neoscholastiek is ambivalent: enerzijds wordt haar geslotenheid verweten, starheid, gebrek aan historiciteit, autoriteitsdenken en formalisme; anderzijds wordt zij geprezen om haar aandacht voor traditie en gemeenschap en om haar kritiek op de moderniteit, bijvoorbeeld op het egoïstisch individualisme van ‘de burger’. Het is van belang de neoscholastiek niet geïsoleerd te zien: zij is een onderdeel van een breder verschijnsel in de negentiende eeuw, waarin teruggegrepen wordt op de (al dan niet) geïdealiseerde Middeleeuwen: neogotische architectuur, pre-raphaelitische schilderkunst en historisch romans.
Auteur
H.W.M. Rikhof [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
P. Thibault, Savoir et pouvoir. Philosophie thomiste et politique cléricale au XIXe siècle (Québec 1972)
G.A. McCool, Nineteenth Century Scholasticism (New York 1989)
