Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences des arts et des métiers.
Verscheen in Frankrijk tussen 1751 en 1772 in 17 delen tekst en 11 delen illustraties en geldt als het standaardwerk waarin het kritisch denken en de religieuze scepsis van de Verlichting werden samengebracht. Dat was aanvankelijk niet de opzet. Uitgever A.F. le Breton wilde oorspronkelijk Cyclopaedia (1727) van de Brit Ephraim Chambers te laten vertalen en bewerken. Le Breton voorzag een grote vraag naar overzichtswerken, waarvan er al een aantal was verschenen, waaronder Dictionaire historique et critique van Pierre Bayle (1696).
Na een moeizame start, die gekenmerkte werd door twisten tussen uitgever en bewerkers, werden in 1747 Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert als redacteuren aangesteld. Zij beoogden niet slechts een naslagwerk, maar wensten met de Encyclopédie de Franse bevolking op te voeden in de geest van de Verlichting om zo een bijdrage te leveren aan de verbetering van de maatschappij. In de even befaamde als omstreden inleiding van D’Alembert werden de polemische bedoelingen van het werk uiteengezet: het (godsdienstig) bijgeloof zou worden bestreden en de wetenschap gediend.
De roem van de Encyclopédie berustte niet alleen op de inhoud, maar ook en vooral op de medewerkers. Bekende tijdgenoten als Rousseau, Voltaire, Montesquieu, Helvetius en Holbach werd gevraagd een of meer lemmata voor hun rekening te nemen. In 1757 stapte D’Alembert op als redacteur, nadat zijn lemma ‘Genève’ een storm van protest had veroorzaakt, door zijn bewering dat de theologie in de bakermat van het calvinisme eerder het deïsme dan het calvinisme had bevorderd. Na verschijning van de eerste delen plaatste de Rooms-Katholieke Kerk het werk in 1759 op de Index.
Auteur
Wim Berkelaar [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
R. Darnton, The Business of Enlightenment: A Publishing History of the Encyclopédy 1775-1800 (Cambridge 1979)
C. Offermans, Het licht der rede. De Verlichting in brieven, essays en verhalen (Amsterdam 2000)
