Op het eerste gezicht zou je denken dat er binnen de protestantse kerken heel verschillend wordt gedacht over de economie. Toch zijn er belangrijke overeenkomsten als het gaat om economische vraagstukken. Alle groepen binnen de protestantse kerken zijn het erover eens dat elke mens geschapen is naar het beeld van God en daarom vrijheid en verantwoordelijkheid heeft jegens God, ook als het gaat om de economie.
Dit wordt uitgedrukt door het beeld van rentmeesterschap. Dat betekent onder andere dat mensen verantwoordelijkheid hebben om te zorgen voor de armen en om de schepping te bewaren. De kerken zijn daarom eensgezind in hun veroordeling van het obsessieve najagen van materiële rijkdom. Ook wordt breed gedragen dat de mens geschapen is om zijn talenten te gebruiken. Werk is een roeping (betaald, maar ook onbetaald). Onvrijwillige werkloosheid wordt als een groot sociaal kwaad gezien en dient daarom te worden bestreden.
Toch zijn er ook accentverschillen. Laat ik dat duidelijk maken door globaal twee stromingen te onderscheiden: de progressieve stromingen en meer conservatieve stromingen. Een eerste verschil is dat mensen binnen de progressieve vleugels van de protestantse kerken vinden dat wat er fout gaat in de economie te maken heeft met zondige structuren in de samenleving, zoals meedogenloze marktwerking. Armoede wordt beschouwd als een gevolg van structurele onrechtvaardigheid. Zij kennen daarbij een grote rol toe aan de staat om deze structuren te veranderen en ervoor te zorgen dat de uitkomsten van de economie rechtvaardig zijn.
Binnen de meer conservatieve richtingen legt men meer het accent op de eigen verantwoordelijkheid van de mensen zelf in hun rol van consumenten, werknemers, werkgevers en burgers. Zij hechten aan het particulier initiatief en zijn huiverig voor grootschalige staatsinterventie. Zij beschouwen de persoonlijke vervreemding van de mens van God als de hoofdbron van het kwaad, niet de maatschappelijke structuren. Het kwaad is dus in de mens gelegen. Welke maatschappelijke structuur men ook hanteert, markt of overheid, de economie zal daarom altijd gebrekkig zijn.
Een tweede verschil betreft de wijze waarop de Bijbel als leidraad wordt gebruikt voor de economie van vandaag. Reformatorische en evangelische stromingen binnen de kerk nemen vaak bijbelteksten als startpunt en de uitleg daarvan zoals van Calvijn. In de meer progressieve hoek van de kerk luistert men ook wel naar de Bijbel, maar geeft men het primaat aan de ervaringen van mensen die aan de onderkant van de samenleving leven. Men probeert te luisteren naar de protesten die opklinken onder de verdrukten.
Een derde verschil betreft de scope van de verlossing of het heil dat men voor ogen heeft en waartoe de kerk moet bijdragen. Binnen de progressieve kerken zet men zich vooral in voor herstel van de vrede en gerechtigheid op aarde nu. Het verlossend werk van Jezus en de persoonlijk verlossing hebben geen bijzondere plaats. Dit in tegenstelling tot de meer behoudende groepen, waar het accent in kerkelijke activiteiten veel meer gelegen is op evangelisatie en behoud van de menselijke ziel door het persoonlijk geloof in Christus.
Misschien kunnen wij op grond van deze eenvoudige karakterisering toch al een voorlopige conclusie trekken, namelijk dat beide vleugels elkaar nodig hebben om het juiste evenwicht te bewaren in hun visie op de economie.
Auteur
Prof. dr. J.J. Graafland, hoogleraar Filosofie van de economie (waaronder de ethiek van de markt) en Bedrijfsethiek (waaronder maatschappelijk verantwoord ondernemen) aan de Universiteit van Tilburg
