Vak binnen de praktische theologie dat zich richt op de theorievorming op het gebied van het pastoraat.
Synoniem: poimeniek. Vormt een geheel met pastorale psychologie. Meestal worden drie hoofdstromingen onderscheiden. Allereerst de kerygmatische stroming die teruggaat op de dialectische theologie van K. Barth, en met name op de pastorale theologie van E. Thurneysen. Hij verstond pastoraat als verkondiging van het woord aan de enkeling; een toegespitste vorm van prediking. Een pastoraal gesprek neemt hier de vorm aan van een biechtgesprek waarin namens God vergeving wordt aangezegd.
Een tweede stroming is het therapeutisch pastoraat, ontstaan in de Verenigde Staten. Bekende vertegenwoordigers zijn A.T. Boisen en S. Hiltner, de stichters van de Pastoral Counseling Movement, een beweging die aansluit bij de theologie van P. Tillich en het psychologisch gespreksmodel van C.R. Rogers. Hieruit groeide in Nederland de Klinische Pastorale Vorming, waaraan de namen van H. Faber en W. Zijlstra verbonden zijn.
Ten slotte een hermeneutische stroming, die theologisch teruggaat op F. Schleiermacher. Deze vertegenwoordigt een bipolaire positie, door de biografische ervaring van mensen te verstaan in het licht van het verhaal van de christelijke traditie. Anders dan in de beide vorige stromingen staan Gods openbaring en menselijke ervaring hier niet tegenover elkaar, maar worden deze op een spanningsvolle wijze op elkaar betrokken.
Binnen de drie hoofdstromingen treft men verwante stromingen aan. De eerste stroming lijkt op de vroegere praktijk van vermaan en tucht, zoals bekend uit het calvinisme, en kent ook een evangelische variant. Een variant binnen de tweede stroming, maar met een pneumatologische inzet, is het charismatisch pastoraat met nadruk op de dienst der genezing. De derde stroming kent ook narratieve varianten en werkt door in benaderingen van geestelijke verzorging en geestelijke begeleiding.
Binnen de pastorale theologie worden vier functies van pastoraat onderscheiden, aangeduid met de werkwoorden helen, bijstaan, begeleiden en verzoenen.
Zie ook: pastorale psychologie.
Auteur
Gerben Heitink [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
E. Thurneysen, Die Lehre von der Seelsorge (Zürich 1957 2de druk)
H.C. van der Meulen (red.), Liefdevol oog en open oor. Handboek pastoraat in de christelijke gemeente (Zoetermeer 1999)
G. Heitink, Pastorale zorg: theologie, differentiatie, praktijk (Kampen 1998, 2000 2de druk)
