Veelkleurige, niet eenduidige theologische stroming die in Nederland ontstaan is vanuit de Verlichting van de zeventiende eeuw en invloed kreeg vanaf 1840.
Deze stroming kenmerkt zich allereerst door een doorwerking van de bijbelkritiek van de Tübinger Schule, die de bijbel geen openbaringsgeschrift, maar een verzameling van menselijke getuigenissen noemt. Onder invloed van de opkomende natuurwetenschappen, waarin de eenduidigheid en herhaalbaarheid van (natuurwetenschappelijke) onderzoekingen centraal staan, leidde dit tot een verwerpen van de mogelijkheid van wonderen zoals die in de bijbel beschreven zijn. Menselijke autonomie in het geloof staat centraal.
In Nederland werd deze stroming geintroduceerd door J.H. Scholten. Als beginpunt gold het jaar 1840, het moment van zijn oratie als hoogleraar in Franeker. Kenmerkend voor hem is het afwijzen van het dualisme. Het goddelijke en menselijke vormen bij hem geen wezenlijke tegenstelling meer. Het goddelijke openbaart zich niet meer als een tegenover, maar is een uitdrukking van de menselijke rede. Deze wijsheid openbaarde zich ten diepste in Jezus Christus die voor Scholten vooral een ethische wijsheidsleraar is. C.W. Opzoomer (1821-1892) behield naast deze nadruk op de rede ook ruimte voor het gevoel en de ervaring als bron van godsdienstig leven. De innerlijke ervaring is grondslag voor het geloof.
De doopsgezinde theoloog S. Hoekstra (1822-1898) koos als uitgangspunt de zedelijke behoefte aan verlossing van de mens. L.W.E. Rauwenhoff (1828- 1889) betoogde dat de kern van het christendom is dat de mens van nature één is met God. Jezus Christus heeft dit besef gewekt bij zijn volgelingen. Als dit eenmaal duidelijk is, was er voor Rauwenhoff geen kerk meer nodig die heil kan bemiddelen. Abraham Kuenen (1828-1891) zette als bijbelwetenschapper de nieuwe bijbelse kritiek voort en gaf mede vorm aan de bronnensplitsingstheorie die aandacht vraagt voor de historische gelaagdheid en het ontstaan van de eerste boeken van de bijbel uit verschillende bronnen. Rond het begin van de negentiende eeuw verscheen een monument van moderne theologie, de Leidsche Vertaling van de bijbel. Voor wat betreft het Oude Testament wordt daarin de actuele stand van wetenschap weergegeven.
De moderne theologie was apologetisch van aard. Moderne theologen probeerden, in een tijd waarin de moderne wetenschap steeds belangrijker werd, de essentie van de godsdienst te behouden. Zij beschouwden zich als het redelijk alternatief tussen ongeloof en achterhaalde orthodoxie.
Vanaf 1900 ontstond een scheiding tussen moderne theologen. ‘Malcontenten’ vonden de oudmoderne theologie te eenzijdig en verweten haar een te optimistisch mensbeeld. B.D. Eerdmans stelde onder het pseudoniem Agnotos de eenzijdigheid aan de kaak. De moderne theologie had niet gebracht wat er nodig was. Haar wetenschappelijk positivisme en voortborduren op evolutie is onjuist en eenzijdig. De moderne theologie leidde tot kerkverlating in plaats van behoud van geloof. Uiteindelijk ontstond er een scheiding tussen oud- of linksmodernen, die voortgaan op de monistische weg, en rechtsmodernen die met behoud van de moderne bijbelopvatting nieuwe wegen inslaan. Het positivisme binnen de theologie werd verlaten. Theologen als K.H. Roessingh en G.J. Heering wezen op de noodzaak van het mythologische, het tegenover en de openbaring. Voor velen werden de ogen geopend door de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog.
Er ontstond opnieuw waardering voor de christologie. Niet meer de zedelijke leermeester Jezus, maar de mythologische Christusfiguur kan verlossing brengen. De bloeitijd van de moderne theologie lag tussen 1850 en 1940. Later zouden veel denkbeelden, waaronder in het bijzonder de bijbelopvatting, in veel bredere kringen navolging krijgen.
Auteur
Tjaard Bernard [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
B. Klein Wassing en Th.M. van Leeuwen (edd.), Tussen Geest en Tijdgeest. Denken en doen van vrijzinnig protestanten in de afgelopen honderd jaar (Utrecht 1989)
K.H. Roessingh, ‘De Moderne Theologie in Nederland. Hare Voorbereiding en eerste periode’ (diss), in: Verzamelde Werken, dl. 1, 1-82
P.L. Slis, L.W.E. Rauwenhoff 1828-1889. Apologeet van het modernisme (Kampen 2003)
