Historische visie op de figuur Jezus.
Eeuwenlang bestond er weinig of geen twijfel aan de waarheid van de bewoordingen van de klassieke geloofsbelijdenissen uit de vierde eeuw van de kerkgeschiedenis: Jezus was de zoon van God, God uit God, van hetzelfde wezen met de Vader. Pas in de tijd van de Verlichting (achttiende eeuw) groeide het besef dat het noodzakelijk was traditionele denkbeelden aan een kritische evaluatie te onderwerpen (Reimarus). Het historisch-kritisch onderzoek van de bijbel had mede tot gevolg dat exegeten op zoek gingen naar de echte Jezus, de mens achter de dogma’s en geloofsbelijdenissen. Wie was hij werkelijk? Die vraag werd het uitgangspunt voor het onderzoek naar de historische Jezus in de negentiende eeuw.
Aan het begin van de twintigste eeuw zijn de resultaten van dit onderzoek op een indrukwekkende en boeiende wijze samengevat door Albert Schweitzer. In zijn studie onthult hij tevens de zwakke kanten van dit onderzoek; hij toont aan dat iedere onderzoeker zich onbewust liet leiden door eigen wensen en ideeën. Zo vond de revolutionair een rebelse Jezus, de socialist een socialistische en de pacifist een vredelievende Jezus. Schweitzer trok daaruit de les dat het niet juist kan zijn Jezus al te vanzelfsprekend als een tijdgenoot te beschouwen. Om die reden legde Schweitzer veel nadruk op de apocalyptische boodschap van Jezus: hij leefde in de gespannen verwachting van de snelle nadering van het Koninkrijk van God. Dankzij Schweitzer heeft het thema ‘Koninkrijk van God’ een centrale plaats gekregen in de nieuwtestamentische theologie van de twintigste eeuw.
In diezelfde periode heeft het onderzoek naar de historische Jezus verschillende ‘golven’ gekend. Onder de indruk van de waarschuwingen van Schweitzer bestond in de eerste helft van de twintigste eeuw de neiging niet al te veel waarde meer te hechten aan dat historisch onderzoek; het scheen vergeefse moeite. De vier evangeliën werden in meer (Johannes) of mindere (de synoptische evangeliën) mate niet beschouwd als historische betrouwbare bronnen. Bovendien argumenteerde een invloedrijk nieuwtestamenticus als Bultmann dat het geloof niet afhankelijk gemaakt zou mogen worden van historisch onderzoek. Omstreeks het midden van de twintigste eeuw ontstond opnieuw interesse voor het onderzoek naar de historische Jezus.
Hoe men het ook wendt of keert, het christelijk geloof richt zich op een mens die deel heeft uitgemaakt van de geschiedenis van de mensheid. In de laatste decennia van de twintigste eeuw is de interesse voor de vraag ‘wie was Jezus werkelijk?’ opnieuw sterk toegenomen. In de eerste plaats heeft men, mede dankzij publicaties van joodse auteurs, het jood-zijn van Jezus (her)ontdekt. In de tweede plaats heeft de vondst van het evangelie van homas in Nag Hammadi het historisch onderzoek nieuwe impulsen gegeven. Over de betekenis van dat geschrift voor het onderzoek naar de historische Jezus is het laatste woord echter nog lang niet gesproken. De meningen van deskundigen lopen ver uiteen. Sommigen beschouwen het als een betrouwbare historische bron die ons een beeld geeft van Jezus dat op belangrijke punten afwijkt van de canonieke evangeliën – Jezus is niet de profeet van het naderende Rijk van God, maar een leraar die een alternatieve wijsheid verkondigt. Andere exegeten wijzen deze zienswijze van de hand en hechten nog steeds meer waarde aan de synoptische evangeliën dan aan het evangelie van Thomas. Vooral in de Verenigde Staten is de interesse voor deze vragen bijzonder groot. Dat blijkt uit de werkwijze en publicaties van het zogenaamde Jesus Seminar. Zeker is dat de discussie over deze problematiek niet snel tot een definitief einde zal zijn gekomen.
Auteur
C.J. den Heyer [uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
C.J. den Heyer, Opnieuw: Wie is Jezus? Balans van 150 jaar onderzoek naar Jezus (Zoetermeer 1996)
