Onrechtzinnigheid, een van het traditioneel leerstellig geloof afwijkende opvatting.
Een veel gebruikte term hiervoor is ketterij. Het begrip roept wel problemen op, aangezien in het verleden afwijkende, en daardoor in alle felheid bestreden geloofsopvattingen, wel de orthodoxe geloofsopvattingen van belangrijke nieuwe kerken werden. Bijvoorbeeld de orthodoxe kerken, het lutheranisme, het gereformeerd protestantisme in zijn veel verschillende vormen en de doopsgezinde opvattingen. In feite is het begrip heterodoxie een arbitrair begrip, gehanteerd door de traditionele geloofsopvatting of die van de meerderheid van die tijd.
Binnen het christendom bestaat heterodoxie al vanaf het begin. In de bijbel is hiervan sprake in de Handelingen der apostelen en de verschillende apostolische brieven. Vooral de vroege kerk werd gekenmerkt door een pluriformiteit aan geloofsopvattingen, ontstaan omdat het christendom zijn plaats moest vinden in de Romeinshellenistische wereld met haar vele godsdienstige en wijsgerige opvattingen. De eerste korte samenvatting van het ‘officiële’ geloof werd de Apostolische belijdenis. Zij werd al spoedig gevolgd door de geloofsbelijdenis van Nicea (325), van Constantinopel (381) en de andere vijf oecumenische concilies. Ook de geloofsbelijdenis van Athanasius (397) is een antwoord op de relatief vele afwijkende opvattingen. Invloeden van buitenaf hebben soms aangezet tot een duidelijke geloofsformulering en zelfs daarop invloed gekregen, zoals dat het geval was door keizer Constantijn en het concilie van Nicea.
De Rooms-Katholieke Kerk, die in het Westen tot aan het midden van de zestiende eeuw in feite de enige kerk was, vervolgde ketters via de inquisitie te vuur en te zwaard en (her)formuleerde haar geloof in dogma’s op concilies. Bekend zijn geworden: het concilie van Trente (1545-1563), het Eerste Vaticaans Concilie (1870-1871) en het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Ook in de verschillende gereformeerde kerkformaties bleek het nodig de geloofsinhoud regelmatig te herformuleren. De besluiten van de verschillende synodes zorgden soms voor nog grotere meningsverschillen en spanningen dan voorheen, met kerkafsplitsingen als het ongewenste resultaat.
Auteur
E.G. Hoekstra [uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)]
Verder lezen
D.E. Mooij-Kemp (red.), Geschiedenis van het christendom, 3 dln., (Kampen 1989-1993)
E.G. Hoekstra, Het christendom, serie Wegwijs (Kampen 2003)
