In Zwolle komt ieder jaar een delegatie van de Partij van de Arbeid, om letterlijk en figuurlijk stil te staan bij Gerard Horreüs de Haas (1879-1943), de vrijzinnige hervormde predikant, die in het Interbellum een van de weinige echt rooie dominees was. Kennelijk inspireert Horreüs de Haas de top van de partij nog altijd – maar wie kent hem verder nog?
Ton de Vos, moet het antwoord luiden. De Vos, 79 jaar, emerituspredikant van de PKN te Naaldwijk, rustte na zijn pensioen niet op zijn lauweren, maar maakte studie van leven en werk van Horreüs de Haas . Het resultaat van zijn werk: een goed geschreven proefschrift, dat op 27 november 2008 aan de rijksuniversiteit Groningen werd verdedigd en dat als handelseditie verscheen bij uitgeverij Waanders onder de titel Voorwaarts en niet vergeten. Leven en denken van Gerardus Horreüs de Haas.
Wie geen gelegenheid vindt De Vos te lezen, maar wel een indruk wil hebben waarvoor Horreüs de Haas stond, kan terecht bij het radioprogramma Nieuw Protestants Peil, waar De Vos op 21 februari jongstleden een half uur lang werd doorgezaagd over het onderwerp van zijn proefschrift. De Vos legt daarin uit welke traditie Horreüs de Haas stamt. Hij werd geboren in Friesland in een geslacht van dominees. ‘Zijn vader was nog gematigd orthodox te noemen als lid van de Groninger richting. Hij nam daarvan afscheid met een brief aan Petrus Hofstede de Groot – hij werd vrijzinnig en gaf die vrijzinnigheid door aan zijn zoon. Gerardus Horreüs de Haas wilde niets weten van wondergeloof en geloofde evenmin in de verzoeningsdood van Christus: Jezus was voor hem een lichtend spoor, een heel bijzonder mens die gradueel van mensen verschilde.’
Horreüs de Haas was socialist? ‘Jawel, maar geen links socialist, hij was een echte sociaal-democraat. Van revolutie, laat staan van communisme moest hij niets hebben. Het socialisme was voor hem geen wereldbeschouwing maar een maatschappijleer. Het was voor hem niet het een en het al.’ Waarom werd hij aangetrokken tot het socialisme en lid van de SDAP? ‘Dat was een hele stap. Voor orthodoxen was het socialisme een te veroordelen verschijnsel. Heel begrijpelijk, want er waren immers een aantal socialisten die kerk en geloof helemaal hadden afgeschreven. Horreüs de Haas zag in het het socialisme een internationale beweging die de humaniteit hoog in het vaandel had staan, die ernaar streefde geweld en onderdrukking uit te bannen. Die ging uit van de broederschap van alle volkeren. Horreüs de Haas vond dit streven terug in de bijbel. Denk aan het woord van Paulus dat de christen noch slaaf noch vrije was, noch jood, noch Griek. In die zin zag hij verwante trekken. Denk ook aan de oorden van de profeet Jesaja, waarin een visioen van een komend vredesrijk wordt geschetst, waarin speren tot snoeimessen worden omgesmeed.
Fraaie voorbeelden, maar de werkelijkheid van alledag was bitter: aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog stort het ideaal van internationale broederschap in. De Vos: ‘Voor Horreüs de Haas was dat een schok. Hij veroordeelde de oorlog als een gruwel.’ Hij werd geen pacifist als Bart de Ligt? ‘Nee, dat is niet de weg vond hij, want in het uiterste geval is aan geweld niet te ontkomen. Als je een onmenselijke vijand hebt, dan heb je in die gevallen het recht de wapens op te vatten.’
Engagement leek Horreüs Horreus de Haas in het bloed te zitten. Toen de filosoof G.J.P.J. Bolland in 1922 de redevoering De teekenen des tijds uitsprak en de Joden het kwaad der wereld noemde, vond hij Horreüs de Haas tegenover zich. Voor Horreüs de Haas waren de Joden het volk van het oude boek, waarin de profeten de humaniteit predikten.
Werd Horreus de Haas serieus genomen in de SDAP? Het oordeel was tweeslachtig. Hij werd op handen gedragen door het bestuur van de partij. De Vos: ‘Er is een mooi verhaal over een optreden van Horreus de Haas bij een partijbijeenkomst, waarin arbeiders – we spreken over de crisistijd van de jaren dertig – protesteerden tegen de verlaging van hun lonen en de steun. Horreus de Haas zat er stilletjes bij. Dat was een tactiek van het hoofdbestuur. Als er niets meer te houden was, dan kwam Horreus de Haas. Dan kwam hij naar voren, liet het rumoer drie minuten over zich heen komen tot het dempte. Dan begon Horreus de Haas te spreken en vroeg hij begrip voor het hoofdbestuur: hadden de wethouders dan moeten aftreden? Soms moet men op de post blijven en zijn verantwoordelijkheid nemen, betoogde En hij overtuigde.
De jaren dertig geven de opkomst van de nazi’s te zien. ‘Horreus de Haas was van meet af fel tegen de nazi’s, hij was een van de weinigen die Mein Kampf direct na het verschijnen las. Hitler heeft, aldus Horreus de Haas, een ding goed gedaan: hij heeft gedaan wat hij geschreven heeft. Iedereen kon het weten. Hij heeft in Zwolle in 1933 een bijeenkomst bijgewoond in de buitensocieteit, waar Anton Mussert sprak. Horreus de Haas was daar met een aantal partijgenoten op afgekomen en zocht de discussie,die door Mussert echter categorisch werd geweigerd. Mussert stelde: als je er niet aan gelooft zal er spoedig aan moeten geloven. Horreus de Haas heeft de zaal toen verlaten en een paar dagen later in dezelfde buitensocieteit zijn bezwaren tegen Mussert uiteengezet. Maar het typische van Horreus de Haas is dat hij zijn tegenstander altijd tegemoet komt, hij ziet dat de ander een eigen punt heeft en wil dat recht doen. In het geval van Mussert zei hij: Mussert maakt een fout, hij is niet alleen nationaal georienteerd, hij is nationalistisch. Het nationale is voor ons allemaal belangrijk, je taal, je cultuur. Maar bij Mussert gaat het om nationalisme: de eigen taal en de eigen cultuur worden boven die van andere gesteld. Daarin ging Horreus de Haas niet mee.
In de oorlog stond Horreus de Haas wenend op het station in Zwolle om de bagage van de Joden te pakken. ‘Hij wilde steun verlenen, hij wilde mee naar Westerbork. Hij heeft zich altijd ingezet voor de Joden als het volk van de bijbel aan wie we zoveel te danken hebben.’ Dat wij als christenen stoelen op het Oude Testament. Hij heeft niets kunnen doen. Wel is er een verhaal dat hij een soldaat op het perron recht in zijn gezicht aankeek. Hij is opgepakt als gijzelaar en naar Arnhem overgebracht, waar hij de volgende dag werd vrijgelaten.
De burgemeester zei tegen de Ortskommandant: ‘als u Horreus de Haas niet vrijlaat, sta ik niet voor de gevolgen in”. Zo populair was hij. Nadien stond hij op de kansel en las hij de Duitse geloofsbelijdenis voor, waarin stond dat ze geloofden in een kruis, het hakenkruis, een volk, een fuehrer. Daar stelde hij het kruis op Golgotha tegenover, de Heilige Geest en de figuur van Christus.’ Zijn vrij plotselinge dood kwam voor de Zwollenaren als een schok: christenen en niet-christenen voelden wat een gat deze vrijzinnige maar o zo innig gelovende man achterliet.
Wim Berkelaar voor protestant.nl, 12 maart 2009
Wim Berkelaar is als historicus verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de Vrije Universiteit en redacteur van Nieuw Protestants Peil
