Kerk en overheid kunnen elkaar versterken

In dit Calvijn-jaar blijkt maar weer duidelijk dat christen-zijn zich niet beperkt tot het privéleven. Protestanten willen verantwoordelijkheid nemen voor de samenleving. Dat is goed, stelt Herman Noordegraaf, bijzonder hoogleraar diaconaat: Kerk en overheid kunnen elkaar versterken.

Noordegraaf: "De Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) legt de verantwoordelijkheid voor het beleid op het terrein van zorg en welzijn in sterke mate bij de lokale overheid. Vooral in hun diaconaat en pastoraat ontplooien kerken activiteiten die daarmee te maken hebben. Daarmee biedt de Wmo kansen voor kerken om zich meer dan voorheen in het lokale publieke domein te manifesteren.

Volgens de Wmo moet de burgerlijke gemeente beleidsplannen opstellen en ook de plaatselijke bevolking daarbij betrekken. Daarbij staan gemeentes voor de vraag of zij ook kerken en andere religieuze organisaties daarin een plaats zullen geven. Sommige mijden dat of stellen zich afwachtend op, anderen zoeken contact. Meer dan eens blijken bepaalde interpretaties van het beginsel van scheiding van kerk en staat een rol te spelen. De afgelopen decennia was nog steeds een rigide opvatting dominant, namelijk dat religie louter een zaak voor het privédomein is. Deze uitleg brengt ook onzekerheid bij gemeenten, omdat zij bang zijn dat zij het beginsel van de scheiding van kerk en staat te schenden.

Toch blijkt dat veel gemeenten inmiddels de betekenis onderkennen van kerkelijke activiteiten voor allerlei maatschappelijke vraagstukken, zoals sociale samenhang, integratie, vrijwilligerswerk, het optrekken met mensen in knelsituaties en nog meer. In het algemeen kan men zien dat de betekenis van religie in het publieke domein meer wordt onderkend.

In deze trend past ook de nota Tweeluik religie en publiek domein. Handvatten voor gemeenten, die de Vereniging van Nederlandse Gemeenten enige tijd geleden publiceerde. Terecht pleit deze nota voor voorzichtigheid en terughoudendheid, omdat de overheid zich niet mag bemoeien met aangelegenheden die het geloof zelf betreffen en geen voorkeur mag tonen voor een bepaalde religie of levensovertuiging. Dit gezegd zijnde blijkt er echter een breed veld te zijn waarop burgerlijke gemeenten en kerken contacten kunnen onderhouden en samenwerken. Vanuit de gemeente gezien omdat kerken in hun activiteiten bij kunnen dragen aan de verwezenlijking van niet-geloofsgebonden overheidsdoelen en – vul ik nu aan - vanuit de kerken gezien omdat zij vanuit wat zij op grond van het geloof als hun verantwoordelijkheid zien voor de samenleving. Duidelijk is dat het beginsel van kerk en staat dit alles niet in de weg staat.

Mede op grond van de VNG-nota zou ik de burgerlijke gemeenten willen adviseren: leer kerken en andere religieuze organisaties kennen en onderzoek mogelijkheden tot samenwerking. Denk hierbij in termen van 'win-win'-situaties en respecteer daarbij ieders eigen verantwoordelijkheid. Zoek het daarbij niet alleen in regelgeving: communicatie en een praktische aanpak leiden soms evengoed of beter tot het gewenste doel."

Prof.dr. H. Noordegraaf is bijzonder hoogleraar diaconaat aan de Protestantse Theologische Universiteit.

Meer informatie op internet
VNG-publicatie: Religie en publiek domein (maart 2009)

Verder lezen
Sophie van Bijsterveld, Overheid en godsdienst. Herijking van een onderlinge relatie, Nijmegen 2008.