Vijf vernieuwde principes voor religiejournalistiek

Schrijven over religie is dramatisch veranderd. Hoe had de religiejournalistiek eruitgezien, wanneer we niet bij onze berichtgeving telkens de zware hypotheek zouden voelen die de islamcontroverse op ons vak heeft gelegd? Ondergetekenden zijn als specialisten religiejournalistiek bij elkaar gekomen in het Dominicanenklooster te Huissen om de stand van zaken door te nemen, en bij de start van een nieuw decennium ‘onze principes te herijken’. Wat staat religiejournalisten te doen?

Na de aanslagen op 11 september 2001 heeft religie een actualiteitswaarde gekregen waar elke journalist mee te maken kreeg. Niet alleen achtergrondrubrieken maar ook actualiteitenrubrieken hebben met verstand van zaken moeten berichten over de meest ingewikkelde religieuze kwesties, gevoeligheden en overtuigingen.

Dit is – een understatement – niet altijd even goed gegaan. Het resulteerde meer dan eens in een overmatig ‘identiteitsdenken’. Mensen en groepen moesten in korte tijd worden beschreven, geïnterviewd en geportretteerd, met te weinig verstand van zaken. Etiketten van geloofsovertuigingen zijn al snel een eigen leven gaan leiden.
Met vijf principes willen we de integriteit herijken binnen de religiejournalistiek. Onder die religiejournalistiek verstaan we het berichten over religie, waarbij we ons tegelijkertijd realiseren dat we zelf ons werk doen vanuit een eigen religieuze of levensbeschouwelijke inspiratie of kleur. Dit werkt door in onze journalistieke uitingen.

Het principe van respect voor sterke overtuigingen
Het is van belang dat we onderscheiden dat sterke waarheidsclaims niet per se in het verlengde liggen van vrijheidsbeperking van medeburgers in een gedeelde samenleving. Intolerantie, uitsluiting of zelfs geweld mogen niet automatisch worden gekoppeld aan fundamentele, sterke of orthodoxe geloofsopvattingen. Deze geloofsovertuigingen verdienen een kritische benadering, zonder deze vooringenomenheid.

Het principe van waarachtigheid
Bij waarachtigheidsvinding verleggen we de focus  van ideeën en overtuigingen naar de praktische uitwerking van denkbeelden. Het wegen van geloofsovertuigingen staat dan niet langer centraal, maar de maatschappelijke verdienste van personen en groepen en daarmee ook de journalistieke relevantie: “Hoe waarachtig bewegen mensen zich in de maatschappelijke praktijk?”, luidt dan de journalistieke onderzoeksvraag. Leidend hierbij is het aloude: aan de vruchten herkent men de boom.

Het principe van balans
Aanslagen van religieuze extremisten, bloederige rituelen, sterk afwijkende denkbeelden – het zijn meermaals de exotische en buitenissige aspecten van religie die de pers halen. Alleen als we zowel destructieve als constructieve kanten van religie leren kennen en begrijpen, kunnen we haar doorgronden, voorbij de clichés en controverses. We moeten een betere balans nastreven tussen het berichten over nieuwswaardige religieuze incidenten en het bespreken en tonen van de levende en geleefde godsdienstige realiteit van alledag.

Het principe van voldoende kennis
Journalisten moeten beschikken over een goede, volledige en actuele kennis van de onderwerpen die ze behandelen. Gemakzucht in het zoeken naar bronnen kan de journalist zich daarom niet permitteren. Alleen meer kennis en nuance kan ervoor zorgen dat we de maatschappelijke dynamiek niet louter volgen, maar ook in staat zijn deze dynamiek te duiden.

Principe van lichtvoetigheid en moed
Zonder op enig moment respectloos te worden, moeten we zowel religieuze als seculiere gelijkhebberij lichtvoetig kunnen behandelen. Angst voor represailles weerhoudt de journalist hier soms van. Dit is een ernstige bedreiging van onze vrijheid om de dynamiek van religieuze en seculiere confrontaties grondig te belichten. Het enige wat we hiertegen in stelling kunnen brengen is een principiële, moedige opstelling.

Ina Brouwer, Pauline Kuijper, Tjerk de Reus, Anne Havik, Frank Bosman, Karin Leeuwenhoek, Rinus van Warven, Anton de Wit (samensteller Beraad) en Bart Brandsma (Beraadleider Dominicanenklooster Huissen)

Lees hier het integrale artikel.