De nieuwe ziekte ‘canonitis’ die sinds enige tijd in Nederland rondwaart, is nog lang niet uitgewoed. Je kunt het zo gek niet bedenken of er wordt wel een lijst van belangrijkste feiten of teksten van gemaakt. Het begon met de historische canon van Nederland, maar inmiddels hoef je niet vreemd op te kijken van een bèta-, banen- of reli-canon. Aan dit bonte gezelschap heeft theoloog Rick Benjamins de Canon van de protestantse spiritualiteit in Nederland toegevoegd.
In 2008 vroeg Yke Schotanus, toen uitgever bij Kok, mij om een bloemlezing samen te stellen waaruit duidelijk zou worden waar ‘protestants’ voor staat. Dat is uiteindelijk de Canon van de protestantse spiritualiteit in Nederland geworden.
Het was van meet af aan duidelijk dat in het boek teksten moesten komen die een beeld gaven van het gehele protestantisme. De eerste vraag was dus: welke verschillende geluiden moeten klinken? De reformatoren moesten natuurlijk aan het woord komen, Luther, Calvijn en Menno Simons, maar ook mensen als Erasmus en Coornhert, die in hun houding veel gematigder waren.
Na de Reformatie was de Nadere Reformatie van groot belang, die de hervorming als het ware verinnerlijkte en waarin de protestantse mystiek opbloeide. In dezelfde tijd lieten andere protestanten zich beïnvloeden door de vroege Verlichting, waar momenteel veel wetenschappelijke aandacht naar uitgaat. ‘Diegene is het meest met de Heilige Geest vervuld, die verstandig redeneert en deugdzaam leeft’, zegt de verlichte dominee Stinstra bijvoorbeeld. Niks geen mystiek dus.
Na de Franse Revolutie moest het protestantisme zich instellen op een heel nieuwe tijdgeest en een nieuwe maatschappelijke orde. Da Costa en het Réveil verzetten zich daar bijvoorbeeld tegen: ‘Europa wil vrij zijn van God, van zijn vorsten en van zijn wetten. Wee haar, wanneer haar wil zal geschieden!’ Groen van Prinsterer en Abraham Kuyper probeerden in die context het protestantisme politiek en maatschappelijk te organiseren of te reorganiseren. Moderne theologen probeerden het protestantisme juist binnen het kader van een nieuwe tijd opnieuw te formuleren. Jezus was voor de moderne theoloog Opzoomer bijvoorbeeld ‘de verheven mens, van wie een kracht tot volmaking in de wereld is uitgegaan’.
In de twintigste eeuw kreeg het protestantisme te maken met massacultuur, totalitarisme en secularisatie. Die context is heel anders dan die waarin het protestantisme was ontstaan, maar in zekere zin hervond het daarin ook weer zijn eigen stem met bepalende theologen als Miskotte, Noordmans en Van Ruler.
Het was me na verloop van tijd ongeveer duidelijk welke protestantse stemmen moesten klinken om een representatief beeld te krijgen. Maar het ging mij er ook om die verschillende protestanten zo aan het woord te laten, dat hun teksten ons iets te zeggen hebben. Lezers van nu moesten erdoor gesticht kunnen worden. De teksten die ik zocht, moesten dus een bepaalde vorm van protestantisme representeren, ze moesten ook het eigen geluid van de auteur herkenbaar verwoorden, zodat je in een tekst van Calvijn ook ‘echt Calvijn’ hebt en ze moesten tenslotte niet als historisch document, maar als aansprekend woord tot lezers van nu kunnen komen.
Ik heb aan de samenstelling van de canon met veel plezier gewerkt. Het was wel werk natuurlijk, maar allengs werd me duidelijker dat er een vaste kern in de protestantse spiritualiteit zit. Natuurlijk staat iedereen ergens: vroeger of later, orthodox of liberaal, met een opgewekt of een terneergeslagen karakter. Maar niettemin zit er iets heel protestants in al die geluiden en teksten die een bepaalde zeggingskracht hebben, zelfs als ze uit een andere hoek komen dan waar je zelf staat.
Het is niet eenvoudig om die protestantse kern te benoemen. Als je iemand iets over kleuren duidelijk wilt maken, kun je beter alle kleuren laten zien dan abstract uitleggen wat ‘kleur’ is, maar ik waag een poging. Protestantse spiritualiteit gaat erover dat wij door Christus in contact worden gebracht met God als een macht in ons leven. Er zijn natuurlijk veel machten in het leven: verwachtingspatronen waaraan we willen voldoen, onze natuurlijke verlangens, maatschappelijke druk en plichten, om maar wat te noemen, maar in dat ‘wereldse’ krachtenveld wordt God door Christus een macht in het leven.
Voor Calvijn betekent dat vooral dat wij niet van onszelf zijn, maar van Christus. Smijtegelt laat zien hoe wij daardoor wedergeboren worden en ons beschaamd afwenden van het oude leven. Scholten ziet de macht van God als een levensbeginsel waardoor het ideaal om volmaakt te worden in de liefde, in Christus gerealiseerd, zich universeel uitbreidt. Banning put uit Gods macht de moed om aan idealen trouw te blijven, ook als die worden gekruisigd. Kuitert doet niet meer aan ‘God’, maar heeft het nog steeds over zijn macht die in ons aan het woord komt en ons met verbeelding verheft boven de stomme feitelijkheid.
Het is volgens mij ook typisch protestants om de kerk een beetje te relativeren. De macht van God kan ook zonder instituut in ons leven komen en de kerk mag zich in geen geval tussen ons en God plaatsen. Typisch protestants is het ook om ‘binnenwerelds’ ontvankelijk te zijn voor de macht van God: niet in een heilige ruimte buiten het gewoel van de tijd, maar op de plaats waar het leven zich afspeelt.
Persoonlijk voel ik mij het meest verwant met die protestanten die ‘liberaal’ en ‘kerkelijk’ weten te combineren. Gerardus van der Leeuw is hier een voorbeeld van. ‘Het lukt ons niet, om ons leven in onze macht te houden’, schrijft hij. Wij stellen een mooi levensboek van onszelf samen in flatteuze houdingen, maar komen erachter, dat ons werkelijke leven bezwijkt van onmacht. Wij richten ons daarom op God, de Vader, de Almachtige. Niet dat almachtigheid nu tot de kenmerken van God behoort, maar wij wenden ons tot Hem, ‘die in ons leven kwam en “alle macht” had’.
Rick Benjamins, voor Protestant.nl
26 juli 2010
Dr. Rick Benjamins is docent dogmatiek aan de Leidse vestiging van de Protestantse Theologische Universiteit. Hij publiceerde in 2008 bij uitgeverij Kok Een en ander. De traditie van de moderne theologie.
N.a.v. Rick Benjamins (samenstelling), Canon van de protestantse spiritualiteit in Nederland. Kampen: uitgeverij Kok, 2010. 220 blz. ISBN 9789043516938.
Nieuwe reactie inzenden